Wersja z 2010-01-15

Grzegorz Jagodziński

Aspekt

  1. Pojęcie aspektu
  2. Czasowniki ruchu
  3. Rodzaje czasowników częstotliwych
  4. Częstotliwe czasowniki ruchu

Aspekt niedokonany i dokonany

Czasowniki ruchu

W języku polskim istnieje grupa czasowników niedokonanych wyrażających ruch odbywający się w określonym kierunku (do każdego z nich można dołączyć pytanie dokąd?). Do grupy tej należą: biec / biegnąć, ciągnąć, frunąć, gnać / gonić, iść, jechać, lecieć, leźć, mknąć, nieść, pełznąć, płynąć, wieść, wieźć, wlec. Ich dokonane odpowiedniki tworzone są przy pomocy przedrostka po~ (pobiec / pobiegnąć, pociągnąć, pofrunąć, pognać / pogonić, pójść, pojechać, polecieć, poleźć, pomknąć, ponieść, popełznąć, popłynąć, powieść, powieźć, powlec) i często (choć nie zawsze) oznaczają nie zakończenie, ale rozpoczęcie czynności (np. z informacji, że ktoś poszedł wnioskujemy, że jest w ruchu), czasami jednocześnie rozpoczęcie i zakończenie (pojechał do kuzyna może oznaczać nie tylko, że rozpoczął podróż, ale również, że ją już zakończył).

Tylko rozpoczęcie stanu oznajmiają czasowniki oznaczające uczucia (pokochać oznacza zacząć kochać, podobnie polubić oznacza zacząć lubić), podczas gdy w większości innych przypadków czasownik dokonany oznacza tylko zakończenie czynności (np. przeczytać oznacza zakończyć czytanie).

Czasowniki częstotliwe

Zagadnienie czasowników częstotliwych (iteratywnych) jest ściśle związane z zagadnieniem aspektu, zarówno w sensie formalnym (słowotwórczym), jak i semantycznym.

W języku polskim czasowniki częstotliwe nie tworzą osobnej wartości kategorii „aspekt” (nie istnieje więc trzeci aspekt częstotliwy, obok niedokonanego i dokonanego). Są to czasowniki niedokonane jednoaspektowe, tj. nie mające odpowiedników dokonanych.

Czasowniki częstotliwe mogą być tworzone zasadniczo tylko od prostych (bezprzyrostkowych i bezprzedrostkowych) czasowników o aspekcie niedokonanym. Mechanizm słowotwórczy leżący u podstaw tego procesu jest dość jednolity (choć w szczegółach może być różny dla różnych czasowników). Można go zilustrować w następujący sposób:

Czasownik częstotliwy
z przyrostkiem
 ←  Czasownik podstawowy niedokonany  →  Odpowiednik dokonany
z przedrostkiem
pisywać   pisać   napisać
 ↑     ↓     
Czasownik niedokonany
z przedrostkiem i przyrostkiem
 ←  Inny czasownik dokonany
z przedrostkiem
   
zapisywać   zapisać    

Strzałki na schemacie ilustrują powiązania słowotwórcze, a nie semantyczne (dlatego pisywać nie jest w żadnym wypadku częstotliwym odpowiednikiem zapisywać, ale jest jedynie odpowiednikiem pisać). Jak widać, tworzenie czasownika częstotliwego od czasownika podstawowego następuje według tego samego schematu, co tworzenie czasownika niedokonanego od przedrostkowego, pochodnego czasownika dokonanego (niestanowiącego pary do czasownika podstawowego).

Z czysto formalnego punktu widzenia dodanie przedrostka do czasownika częstotliwego (który z natury jest niedokonany) prowadzi do utworzenia innego, pokrewnego czasownika niedokonanego (pisywać : zapisywać). Właściwość tę można by uznać za wyróżnik prawdziwych czasowników częstotliwych. Dodanie przedrostka do innego czasownika niedokonanego (niebędącego czasownikiem częstotliwym) prowadzi do utworzenia czasownika dokonanego, bądź pokrewnego (pisać : zapisać), bądź też stanowiącego dokonany odpowiednik czasownika prostego (pisać : napisać).

Ograniczenia słowotwórcze zilustrowane powyższym schematem sprawiają, że ilość czasowników częstotliwych jest ograniczona. Nie można tworzyć odrębnych czasowników częstotliwych od prostych czasowników dokonanych (np. rzucić) ani od czasowników dwuaspektowych (np. aresztować), nie można też ich tworzyć od czasowników z przedrostkami (np. zapisać). Dodatkowo istnieje jeszcze jedno ograniczenie: wielu potencjalnych czasowników częstotliwych po prostu się nie używa. Nie istnieje tu żadna dodatkowa reguła ograniczająca, decyduje tylko zwyczaj językowy.

Jeżeli od danego czasownika nie można utworzyć formy częstotliwej z przyczyn słowotwórczych, albo też jeśli zwyczaj językowy wyklucza użycie formy możliwej do utworzenia, wówczas znaczenie częstotliwe wyraża zwykły czasownik niedokonany (jeśli istnieje taka potrzeba, z odpowiednim określeniem, np. teraz zapisywać : często zapisywać). Poza tym każdy czasownik niedokonany może przybierać znaczenie częstotliwe nawet wówczas, gdy odrębny czasownik częstotliwy daje się utworzyć. Z tego powodu pewne czasowniki częstotliwe (jak czytywać czy pijać) używane bywają rzadko, a nawet zdarza się, że niektórzy Polacy (szczególnie wśród młodego pokolenia) nie znają ich nawet w sposób bierny.

Wśród czasowników częstotliwych można wśród nich wyróżnić dwie wyraźne grupy semantyczne. Pierwszą stanowią czasowniki ruchu, drugą, wszystkie pozostałe.

Czasowniki ruchu

Wspólną cechą wielu wyżej wymienionych czasowników ruchu jest to, że istnieją odpowiadające im inne formy niedokonane wyrażające ruch bezkierunkowy (np. chodzić teraz po parku). Czasowniki te mogą wyrażać również ruch ukierunkowany, ale odbywający się wielokrotnie (np. chodzić do szkoły). Są wtedy właściwymi czasownikami częstotliwymi. Na ogół wskazuje na to także sposób ich tworzenia:

niedokonany dokonany pokrewny dokonany pokrewny niedokonany częstotliwy
jechać pojechać wjechać wjeżdżać jeździć
lecieć polecieć wylecieć wylatywać latać
         
gonić / gnać pogonić / pognać wygonić / wygnać wyganiać ganiać
prowadzić poprowadzić odprowadzić odprowadzać prowadzać
         
iść pójść zajść zachodzić chodzić
leźć poleźć zleźć złazić łazić
nieść ponieść odnieść odnosić nosić
wieść powieść uwieść uwodzić wodzić
wieźć powieźć przywieźć przywozić wozić
wlec powlec   powłóczyć (nogą) włóczyć
         
biec / biegnąć pobiec / pobiegnąć nadbiec / nadbiegnąć nadbiegać biegać
         
ciągnąć pociągnąć przyciągnąć przyciągać ciągać
frunąć pofrunąć sfrunąć sfruwać fruwać
mknąć pomknąć zamknąć zamykać  
pełznąć popełznąć odpełznąć odpełzać pełzać
płynąć popłynąć wypłynąć wypływać pływać
sunąć   przesunąć przesuwać suwać

Wśród czasowników ruchu istnieją dwie wyraźne podgrupy morfologiczne: w pierwszej podgrupie czasownik podstawowy nie ma żadnego przyrostka, w drugiej ma przyrostek -ną-. Czasowniki częstotliwe w pierwszej podgrupie tworzone są z wymianą samogłoski rdzennej (np. wieźć : wozić) i z dodaniem przyrostka -i-. W drugiej grupie przyrostek -ną- wymieniany jest na -a-.

Można też dostrzec szereg osobliwości:

Czasowniki w rodzaju biegać, chodzić mają dwa znaczenia (1. czasowniki jednokrotne wyrażające ruch bezkierunkowy, 2. czasowniki częstotliwe), dlatego też regularnie tworzy się od nich formy dokonane wyrażające ruch bezkierunkowy, odbywający się przez pewien czas: pojeździć, polatać, pochodzić, połazić, ponosić, powodzić, powozić, powłóczyć, pobiegać, pociągać, pofruwać, popełzać, popływać. I znów występują tu pewne osobliwości:

Od czasowników jednokrotnych wyrażających ruch bezkierunkowy można teoretycznie utworzyć także czasowniki częstotliwe. Dziś do tej grupy należy tylko rzadko używany czasownik chadzać (np. godzinami chadzał bez celu po okolicy). Należący tu niegdyś ganiać poszerzył znaczenie z uwagi na przejście gonić do kategorii czasowników jednokrotnych. Do niedawna istniał także czasownik naszać.

Inne czasowniki częstotliwe

W poniższej tabeli zebrano pozostałe czasowniki częstotliwe, występujące we współczesnym języku polskim.

niedokonany dokonany pokrewny dokonany pokrewny niedokonany częstotliwy
bić pobić zbić zbijać bijać
być pobyć przebyć przebywać bywać
czytać przeczytać odczytać odczytywać czytywać
grać zagrać wygrać wygrywać grywać
jeść zjeść podjeść podjadać jadać
mieć pomieć     miewać
moczyć zmoczyć umoczyć umaczać maczać
mówić powiedzieć odmówić odmawiać mawiać
pić wypić spić spijać pijać
pisać napisać zapisać zapisywać pisywać
siedzieć posiedzieć wysiedzieć wysiadywać siadywać
spać pospać zaspać zasypiać sypiać
widzieć zobaczyć przewidzieć przewidywać widywać

Osobliwości czasowników zebranych w tabeli:

Warto zwrócić uwagę na rodzinę czasownika siąść. Ma on przypisany aspekt dokonany, a jego parą niedokonaną jest siadać. Jak zawsze w takich wypadkach, dodanie przedrostka nie zmienia aspektu czasownika pokrewnego, dlatego wysiadać jest niedokonane, a wysiąść dokonane. Czasownik usiąść ma na ogół to samo znaczenie co siąść. Istnieje także czasownik wielokrotny siadywać, który nawiązuje też do czasownika siedzieć (por. parę wysiadywać – wysiedzieć). Jego znaczenie można związać z obiema podstawami: ‘siadać wiele razy’ lub ‘mieć zwyczaj siedzieć’.

Jak zaznaczono, czasowniki częstotliwe nie są zbyt często używane, a niektóre wręcz wychodzą z użycia. Mimo to w żywym języku spotyka się sporadycznie kilka innych form, nienotowanych w słownikach lub notowanych w innych znaczeniach, jak gryzać, lizywać, pytywać, sadzać ‘często sadzić rośliny’. Ku częstotliwemu znaczeniu dryfuje także krajać, stające się odpowiednikiem jednokrotnego kroić.