Wersja z 2012-04-24
Grzegorz Jagodzi�ski
Ruchome zwarte
w j�zykach indoeuropejskich
Przyk�ady zosta�y zaczerpni�te z r�nych �r�de�, m.in. Cohen, 2004.
Istniej� IE wyrazy z „ruchomym k”, interpretowanym jako �lad po laryngalnej. Niekiedy istnieje te� „ruchome g”. Znanymi przyk�adami s�:
- *bhorHw-: ros. b�rov ‘kastrowany wieprz’, stpol. browek, PS *borvъ – sgn. barug, barh, stisl. bo̦rgr, niem. Barch ‘wieprz’;
- *bhruH-: pol. brew, PS *bry, acc. *brъvь, litew. bruvìs, skr. bhrū-, sgn. brāwa, stang. brū, brǣw, ang. brow, gr. ophrỹs ‘brew; wystaj�cy brzeg’ (IE *bhrĕHu-) oraz strus. bervь ‘ogrodzenie’, czes. b�ev, gen. b�vi ‘k�adka’, scs. brъvьno ‘belka’, ros. brevn�, pol. bierwiono, PS *bьrveno, *bьrvьno, stisl. br� ‘most’, gal. brīva (IE *bhreHw-) – stisl. bryggja ‘przysta�’, stniem. brucka, niem. Br�cke ‘most’, stang. brycg, ang. bridge (IE *bhrĕkw-);
- *deHiwer-, *deiHwer-: pol. dziewierz ‘brat m�a’, scs. d�verъ, litew. dieverìs, skr. dev�r-, �ac. lēvir (poklasyczne, z rozwojem ē < ēi jak w rēs < *rēis lub zamiast *laevēr), gr. dāḗr – orm. taigr, stang. tācor, sgn. zeihhur;
- *dlaH-: het. i�ḫaḫru ‘�za’ – skr. �ru, aw. asrū-, litew. a�arà, ã�ara, �ot. asara, toch. А āk�r, gr. d�kry, st�ac. dacruma, �ac. lacrima; tu mo�e te� nale�e� �ac. lac, gen.sg. lactis ‘mleko’, zob. ni�ej;
- *dhǵhuH-: pol. dzwono ‘p�at ryby’, PS *zъvono, litew. �uvìs ‘ryba’, gr. ikhtkỹs – prus. suckis (*dhǵhuk-), orm. jukn (*dhǵhug-);
- *gʷouH-: het. *guwau ‘bydl�, w�, krowa’, toch. A ko, stir. bó, gr. boũs, ang. cow, niem. Kuh, skr. gáuḥ, orm. kov, �ot. gùovs, pol. g�wno – stwal. stkorn. buch, nwal. buwch, bret. buc’h (< *boukkā), mo�e te� �ac. vacca – skr. va�ā ‘krowa’, zob. ni�ej;
- *Hab-, *Hap-: nord. api ‘ma�pa’, ang. ape, niem. Affe, strus. opica – skr. kap�-; zapewne zapo�yczenie semickie;
- *Haǵ-: skr. aj�s ‘kozio�’, ajā́ ‘koza’, �pers. azak, pers. azg, stir. ag ‘kozio�’, pol. ja� ‘ryba Leuciscus idus’, strus. jazьno ‘kozia sk�ra’, litew. o�ỹs ‘kozio�’, o�kà ‘koza’ (z metatez�?), prus. wosee (z nag�osowym w- b�d�cym �ladem ruchomego k?; z form ba�t. tak�e fi�skie vuohi); tu nale�� zapewne tak�e gr. aĩks, gen. aig�s ‘koza’, orm. aic, trac. aiz (*Haiǵ-), alb. dhi (*aiǵijā), skr. eḍa-, eḍaka- ‘rodzaj owcy’, aw. izaēna, īzaēna ‘sk�rzany’ – PS koza (pos�dzane o rodow�d turkijski lub semicki, gdy� bez wzd�u�enia samog�oski oczekiwanego na mocy regu�y Wintera, jednak derywat kozьlъ ‘kozio�’ jest bardzo archaicznego typu), ko�a ‘sk�ra (kozia)’, ko�uxъ, alb. keth, kedhi ‘kozio�ek’, goc. hakuls ‘p�aszcz’, stisl. ho̦kull, stang. hǣcen ‘kozio�ek’ (*hōkīna- z samog�osk� d�ug�), skr. chaga-, chāga- ‘koza’ (p. ni�ej), mo�e te� ang. kid (zapo�yczone?);
- *HaHu-, *Hau-, *Heu-, *Hou-, *HHou-, *sHou-: pol. jawny, na jaw, na jawie (*āu-), litew. ovyjè ‘na jawie’, skr. āvi- ‘jawny’, �ac. audīre ‘s�ysze�’, oboedīre ‘by� pos�usznym’ (*aui-), gr. aḯō ‘s�ysz�’, aisth�nomai ‘zauwa�am’, ep-�ïstos ‘znany’ – pol. czu� (*keu-), �ac. cavēre ‘czuwa�, strzec si�’ (*kau-), gr. ko�ō ‘dostrzegam, zauwa�am, s�ysz�’ (*kou-), skr. kavi- ‘m�drzec, prorok, jasnowidz’, ā-kuvate ‘zamierza’, ā-kūtam, ā-kūti- ‘umys�’, stang. hāwian ‘patrze�’ – ang. show ‘pokaza�’, niem. schauen ‘patrze�, spogl�da�’, gr. thyosk�ō, thyo-sko�ō ‘sk�ada� ofiar�’, thyo-sk�os ‘kap�an sk�adaj�cy ofiar�’, �pers. �kōh ‘przepych, majestat’, pers. �ikōh, �ukōh; por. te� dwa nast�pne;
- *HaHu-d-, *sHaHu-d-: pol. cud, stpol. cudo, czudo, scs. �udo (*keud-), cs. tak�e �tudo (*skeud- lub pod wp�ywem *tjudj- ‘cudzy’), ros. kud�snik ‘czarownik’, gr. kỹdos, gen. kỹdeos ‘cze��, s�awa’, prus. au-schaudē ‘ufa, wierzy, dowierza’; rozszerzenie poprzedniego;
- *HaHu-s-: litew. ausìs ‘ucho’, pol. ucho, alb. vesh (*ōus), orm. unkn, gen. unkan, ir. �, ang. ear, goc. ausō, aw. du. u�i ‘uszy’, �ac. auris ‘ucho’, auscultāre ‘s�ucha�’, gr. oũs ‘ucho’, gen. ōt�s, hom. gen. o�atos – gr. ako�ō ‘s�ysz�’ (*əkous- < *H̥Hous-), orm. akanǰkʰ ‘uszy’, ang. hear ‘s�ysze�’, goc. hausjan;
- *Hai-d-, *Haidh-: �ac. aestās, gen. aestātis ‘lato’, Aetna z protoital. *ait- – ang. heat ‘upa�’;
- *Haḱ-: �ac. acūmen ‘ostrze, wierzcho�ek’, �ot. ass ‘ostry, tn�cy, zaostrzony’ – �ac. cacūmen ‘wierzcho�ek, szczyt’, skr. kak�bh- ‘szczyt g�ry’ (kentum!);
- *Haḱm-: litew. akmuõ ‘kamie�’ (z rozwojem kentumowym), ã�menys ‘kraw�d�’, prus. asman- ‘niebo’, skr. a�man- ‘ska�a, kamie�’, gr. �kmōn ‘kowad�o’ (IE *aḱmōn) – pol. kamie� (IE *kāmōn), stisl. hamarr ‘ska�a’, ang. hammer ‘m�ot’, stnord. himinn ‘niebo’, dat. hifne (z dysymilacj�), stsas. hevan, stang. heofon, ang. heaven, sgn. himil, niem. Himmel; w PS i germ. mog�a zaj�� metateza: IE *(H)aḱm- > *ka(H)m-; formy germ. maj� kr�tk� samog�osk� w rdzeniu (metateza p�niejsza ni� w s�ow., ju� po zaniku laryngalnej?) i sugeruj� pierwotn� odmian� heteroklityczn� *aḱmor, *aḱmen-; istnieje hipoteza, �e wyraz osi�ek zosta� wt�rnie skojarzony ze s�owem si�a i pierwotnie by� zwi�zany z rdzeniem *aḱ- (w mitologii wschodnios�owia�skiej nazwa ta oznacza heros�w pos�uguj�cych si� kamienn� broni�); tu mo�e te� �ac. camisia ‘koszula’, je�li pierwotne znaczenie ‘pokrywa�, przykrywa�’;
- *Halind-: gr. al�ndō ‘powoduj� tarzanie’, alind�omai ‘tarzam si�’ – kalind�omai ‘t.s.’;
- *Han: �ac. an ‘czy� nie, raczej’ – gr. k�n ‘nawet je�liby, cho�, b�d�’;
- *Han-, *Han-Ht-: �ac. anas, gen. anatis ‘kaczka’, litew. �ntis, PS *ǫtь, ros. �tka – fr. cane ‘kaczka’, canard ‘kaczor’;
- *Hand(h)-: het. ḫandai�, ḫanda� ‘ciep�o’, stir. and- ‘rozpala�’, gr. �nthraks ‘w�giel’ – �ac. candeō ‘�wieci�’, candor ‘jasne �wiat�o’; inne warianty w zestawieniu rozwoju nieregularnego, has�o kend-;
- *Handh-: gr. anthḗlion ‘juk, kosz baga�owy’ – kanthḗlion ‘t.s.’;
- *Hap-: skr. ap- ‘woda’ – nord. haf ‘morze’, niem. Haff ‘zatoka’; zob. ni�ej;
- *Hap-, *Hab-, *Habh-: het. epp- ‘bra�’, luw. pija- ‘da�’, skr. āpa ‘osi�gn��’, �ac. apīscī ‘osi�gn��’, aptus ‘osi�gni�ty’, optāre ‘pragn��’, stalb. ep ‘daje’ – gr. k�ptō ‘chciwie �yka�’, �ac. capere ‘chwyci�’, captus ‘schwytany’, ang. have ‘mie�’ – pol. nagabywa�, ang. keep ‘trzyma�’ – �ac. habēre ‘mie�’, ang. give ‘da�’ (PG *geban-); inne warianty wyszczeg�lniono w zestawieniu rozwoju nieregularnego, has�o gaba�;
- *Hapr-: pol. wieprz, �ot. vepris ‘kastrowany wieprz’, germ. *ebura- ‘knur, wieprz, dzik’, niem. Eber, stang. eofor ‘dzik’, stisl. jo̦furr ‘ksi���’ (przeno�ne), �ac. aper ‘wieprz’, trac. �bros ‘kozio�’ – stisl. hafr ‘kozio�’, gr. k�pros ‘wieprz’, �ac. caper ‘kozio�’, wal. caer-iwrch ‘kozio� sarny’, stir. caera ‘baran, owca’ – gal. gabros ‘kozio�’, ir. gabhar; wal. gafr, istnieje etymologia semicka;
- *Harǵ-: gr. arg�s ‘l�ni�cy, bia�y’, trac. arzas ‘bia�y’, toch. A ārki-, B ārkwi- – het. karkis;
- *HarH-, *Hars-: het. ḫar�- ‘uprawia� ziemi�’ – skr. karṣ- ‘ora�’, �ac. carrere ‘gr�plowa� we�n�’, ang. harrow ‘brona’ – nider. hark ‘grabie’;
- *Hark-, *HarHk-: �ac. ricinus ‘gatunek du�ego kleszcza’, litew. �rkė ‘gatunek roztocza’ (kleszcz, brzuchacz ��kowy Siteroptes graminum, rozkuszek m�czny Tyroglyphus farinae, ptaszyniec kurzy Dermanyssus gallinae, < *erHk-), �ot. ẽrce ‘kleszcz bydl�cy; drewniany kozio�’, pol. rak (je�li od PS *ārka- z przestawk�), mo�e te� gr. akar� ‘roztocz, rozkruszek, kleszcz’ – gr. kark�nos ‘krab’, �ac. cancer ‘rak’ (zamiast *carcer wed�ug cancer ‘choroba’), skr. karkata ‘rak’, karka ‘krab’;
- *Haru-: gr. (Hez.) �rya ‘orzechy’ – gr. k�ryon ‘orzech w�oski’ (niewykluczone dalsze pokrewie�stwo z alb. arr�, litew. r�e�as, pol. orzech);
- *Hebhal-: het. ḫupalla� ‘czaszka, skalp’ – gr. kephalḗ ‘g�owa’;
- *HliH-: het. ḫalīna ‘glina’, �ac. linō ‘smarowa�’, gr. alīnṓ – pol. glina;
- *Hoǵ-, *Haǵ-: skr. �jma- ‘tor, ci�g, ci�gni�cie’, gr. �gmos ‘bruzda; pokos, linia �ci�tego zbo�a’, zapewne zwi�zane z gr. �gō ‘prowadz�, p�dz�’, �ac. agere ‘p�dzi�, wie��, dzia�a�’, tak�e niem. dial. Jahn ‘pokos’, szw. dial. ån – ang. hack ‘sieka�’, zob. ni�ej;
- *HoHl-, *HoHlen-: gr. ōl�nē ‘�okie�, przedrami�’, �laks, �ac. ūlna, litew. �olektis ‘przedrami�, �okie� – miara d�ugo�ci’, alkū́nė ‘przedrami�, �okie�, zakole rzeki’, �ot. è̹lkuone ‘�okie�’, PS *olkъtь, pol. �okie� – gr. kõlon ‘staw, przegub’, �ac. collum ‘szyja’, goc. hals, niem. Hals, litew. kelė́nas ‘rzepka’, kelỹs ‘kolano’, scs. kol�no, pol. kolano;
- *Hoḱs-, *Haḱs-: �ac. āla (*akslā) ‘skrzyd�o, bark, pacha’, axilla ‘pacha’ – skr. k�kṣa- ‘pacha’, aw. ka�a ‘bark’, �ac. coxa ‘biodro’; zwracaj� tak�e uwag� formacje o podobnym znaczeniu z nag�osowym *p-: pol. pacha, pachwina, �ot. paksis ‘k�t w domu’, skr. p�kṣa- ‘skrzyd�o, rami�’, p�kṣas- ‘bok’, �ac. pectus ‘pier�’, toch. A p䶶aṃ, B p��ane ‘biust, piersi’;
- *Honk-, *Hank-: gr. �gkos ‘guz, masa, brzemi�’ – �ac. cancer ‘rak (choroba)’;
- *Hop-, *Hap-: �ac. optimus ‘najlepszy’ – caput ‘g�owa’, ang. head;
- *Hors-: het. ḫar�ar, ḫar�an- ‘g�owa’ – gr. k�rrē, jo�. k�rsē ‘g�owa, skro�’;
- *Hos-: pol. jesion, dial. jasie�, litew. �osis, �ac. ornus, wal. onnen, ang. ash (*Hos-k-) – hazel ‘leszczyna’ (*koselo-);
- *Host-, *Hast-: pol. o��, skr. �sthi ‘ko��’, gr. ost�on ‘ko��’, astr�galos ‘kr�g, kostka’, ostak�s, astak�s ‘homar’, �ac. ōs, gen.sg. ossis ‘ko��’, het. ḫa�tai – pol. ko��, s-ch. kost ‘�ebro’, �ac. costa ‘�ebro’;
- *HreiH-: ang. row ‘rz�d’, niem. reihen ‘fastrygowa�’, Reihe ‘linia, szereg, rz�d’, �gn. rīhe, skr. rekha, lekha ‘linia, naci�cie, rysa’, gr. ere�kō ‘rozdzieram, przeszywam (w��czni�)’, wal. rhwyg ‘szczelina’, litew. riekiù, riẽkti ‘kroi� chleb’ – pol. kroi�, �ot. kreju, krìet ‘zbiera� �mietank�’; w IE wahanie *Hreik- ~ *HreikH- ~ *kreiH- (chyba zmieszane z IE rdzeniem *ker- ‘kroi�’, jednak uderza zestawienie s�ow. –litew.);
- *Hub-, *Humb-, *Hubh-: gr. hyb�omai ‘przygarbi� si�’, hỹbos ‘garb wielb��da’, hȳb�s ‘garbaty’, hȳb�zō ‘pochyli� si� i wymiotowa�’ – gr. k�ptō, perf. k�kypha ‘pochyla� si�’, �ac. cūpa ‘beczka, kad�’, gr. k�bda ‘z g�ow� pochylon� naprz�d’, k�bēbos ‘z pochylon� g�ow�’, kybist�ō ‘spadam na g�ow�, kozio�kuj�’ (*kub-), kȳph�s ‘garbaty’, kỹphos, kȳ́phōsis ‘garb’ (*kūbh-), skr. kumba- ‘gruby koniec ko�ci’, ang. hump ‘garb’ (*kumb-), hip ‘biodro’, wed. kubhr�- ‘byd�o garbate’, stang. geap ‘krzywy’, �ot. gubt ‘zakrzywia� si�’, w s�ow. zmiany semantyczne: pol. gi�� (zamiast gn�� < *gъnǫti < *gъbnǫti), giba� ‘zgina�; ko�ysa�’ (*ghub-, *ghūb-), gin��, inne warianty w zestawieniu rozwoju nieregularnego, has�o gi��;
- *Hul-, *Huwal-, *HulHul-: �ac. ululāre ‘wy�’ – ang. howl;
- *HurHurdh-, *HuHurdh-, *Hurdh-: luw. ḫuḫurti ‘gard�o’ – orm. kokord, gr. gargar�zō ‘p�uka� gard�o’, gargareṓn ‘j�zyczek’, litew. gurklỹs ‘wole, podgardle’, pol. gard�o, �ac. guttur ‘gard�o, szyja’;
- *Hwap- ~ *Hwep-: �ac. vapor ‘para, opar’ – litew. kvepiù ‘oddycha�’, gr. kapn�s ‘dym’ (*kwap-);
- *Hʷel-: �ac. volvere ‘kr�ci� si�’ – gr. k�klos ‘ko�o’, skr. cakra-, ang. wheel (*kʷekʷlo-), gr. p�los ‘biegun, o� niebieska’, pol. ko�o (*kʷolo-);
- *Hʷelb-: het. ḫuelpi ‘m�ode’ – ang. whelp ‘szczeni�, m�ode’, wal. colwyn; istnieje etymologia semicka;
- *HʷelH-: �ac. volō ‘chc�’, gr. lõ ‘chc�, pragn�’ (< *wlō), lẽma ‘wola, ch��, odwaga, zuchwalstwo’, niem. Wahl ‘wyb�r’, wollen ‘chcie�’, ang. will ‘wola’, czasownik posi�kowy, skr. vr̥nīte ‘woli, wybiera’, v�ra- ‘wyb�r, pragnienie’, var�yati ‘wybiera, domaga si�’, litew. valià ‘wola’, v�lti, pav�lti ‘chcie�, wole�’, scs. volja ‘wola, ch��’, vel�ti ‘chcie�, pragn��, rozkazywa�’, ros. vel�t′ ‘rozkazywa�’, pol. wola, wole� (stpol. woli�), wolny – gr. bo�lomai ‘chc�’, boulḗ ‘wola’, gr.dor. dḗlomai; tu tak�e nale��: het. hullezi ‘pokonuje, roztrzaskuje’ – toch. B walo ‘kr�l’, �ac. valeō ‘jestem silny, zdrowy’, validus ‘silny’, stirl. fallnaithir ‘panuje’, wal. gwaladr ‘w�adca’, ang. wield ‘dzier�y�, rz�dzi�’, �otew. vaļa ‘si�a, porz�dek’, litew. veldė́ti ‘dziedziczy�’, vald�ti ‘rz�dzi�’, scs. vlasti, vladǫ ‘w�ada�’, stpol. w�oda�, pol. w�ada�, w�odarz, w�o��; zob. te� ni�ej;
- *HʷelH-: gr. �llȳmi ‘niszcz�, burz�’ – stang. cwellan ‘zabija�, niszczy�’, ang. quell ‘dusi�, d�awi�’, kill ‘zabija�’;
- *Hʷerp-: litew. verpiù ‘kr�ci� si�’ – nord. hverfa ‘t.s.’;
- *Hʷesd-: het. ḫa�duēr ‘ga��zie, ga��zki’, gr. �zos ‘ga���, p�czek’ – sgn. questa ‘wi�zka li�ci, miote�ka’;
- *HʷiHwo-: het. ḫui�, ḫuē� ‘by� �ywym’ – pol. �ywy, scs. �ivъ, �ac. vīvus, gr. b�os ‘�ycie’, dzṓō ‘�yj�’, fut. be�omai, skr. jīv�- ‘�ywy’, goc. qius – stisl. kvikr ‘�ywy’, kweikja ‘utrzymywa� przy �yciu’, stang. cwic, cwicu ‘�ywy’, ang. quick ‘szybki, �wawy’, sgn. quec, queh ‘�ywy’, trac. kik- (IE *gʷigʷo-);
- *Hʷol-: ang. well ‘studnia’ – niem. Quelle ‘�r�d�o’; istnieje etymologia semicka;
- *Hʷor-, *Hʷeir-, *Hʷir-, *Hʷur-: gr. �ros ‘g�ra’ – pol. g�ra, s-ch. gòra ‘g�ra, las’, litew. nugarà ‘grzbiet g�rski’, �ot. gar� ‘las’, gãr�as ‘bagno’, prus. garian ‘drzewo’, trac. kiri-, kira ‘g�ra, las’, litew. gìrė, girià ‘las’, gùras ‘urwisko’, �ot. dziŗa ‘las’, skr. gir� ‘g�ra’, aw. gairi-, alb. gur ‘ska�a, kamie�’, gr. (Hez.) deir�s ‘wzg�rze’;
- *Hʷor-: het. ḫāras ‘orze�’, gr. �rnis, gen. �rnithos ‘ptak’, stbret. erer ‘orze�’, goc. ara, niem. Aar, litew. erẽlis, dial. arẽlis, ẽras, ãras, pol. orze�, orm. oror ‘mewa, kania’ – skr. garuḍa ‘kr�l or��w (mitol.)’ (��czone te� nieprzekonuj�co z skr. garut ‘skrzyd�o’, �ac. volāre ‘lata�’ < *gʷel-); istnieje etymologia semicka;
- *Hʷrg-, Hwrg-: het. ḫurki ‘ko�o’, gr. �rgō, e�rgō, e�rgō, he�rgō ‘otoczy�; wykluczy�, odp�dzi�, powstrzyma�’ – ang. quirk ‘gra s��w; zawijas’;
- *Hʷrm-, *sHʷrm-: goc. wa�rms ‘w��’, sisl. ormr ‘t.s.’, ang. worm ‘robak’ (*wr̥mi-), �ac. vermis – skr. k�̥mi- ‘robak’, stir. cruim, wal. pryf, alb. krim, krimb, litew. kirmìs (spokr. z pol. czerw) – ang. squirm ‘wi� si� robakowatymi ruchami’;
- *jeHw-: scs. junъ ‘m�ody’ (pol. junak), goc. junda ‘m�odzie�’ (*jĕHu-n-), skr. y�vā ‘m�ody’, gen. yūnas, �ac. juvenis, ang. young, niem. jung, tak�e aw. avi-yāo ‘wzrost’, gr. a�zēos, aizḗios ‘silny, krzepki, �ywotny’ (IE *-jeHw-) – stang. iuʒuð ‘m�odzie�’, ang. youth (reg. zanik ʒ [γ]), sgn. jugund, niem. Jugend (*jĕkw-n̥-);
- *kouH-: pol. ku�, stpol. kowa�, kuje, scs. kovati, litew. k�uju, k�uti ‘uderza�’, �ac. cūdō < *cāudō ‘kuj�, bij�’, stang. hēawan ‘r�ba�, ociosywa�’, ang. hew, niem. hauen – stang. hæccean ‘sieka�, r�ba�’, ang. hack, stfryz. tohakia, niem. hacken – stisl. ho̦ggva, szw. hugga; element s�ownictwa p�nocno-zachodniego;
- *laHw-: pol. la�, lej� oraz nalewa�, �ac. lavō ‘myj�’, perf. lāvit ‘umy�’ – stisl. leka ‘przecieka�’, stang. leccan, ang. leak, leach ‘czyni� mokrym’, latch ‘zwil�a�’; obecno�� laryngalnej za�wiadcza wprost het. laḫḫun ‘nalewa�’;
- *meH-: pol. mierzy� (wt�rnie od miara, PS *m�ra), skr. mā́ti – stisl. maka ‘robi�, wykonywa�’, stang. macian, ang. make, sgn. maccian ‘��czy�, dopasowywa�’, stang. gemæcca ‘partner’, ang. match ‘kojarzy� w pary; pasowa�’; obecno�� laryngalnej potwierdza het. meḫur ‘czas’; istnieje te� etymologia wi���ca formy germ. z gr. magẽnai ‘gnie��, malowa�’ i s�ow. mazati, pol. maza�;
- *meHw-: gr. myĩa, att. mỹa ‘mucha’, ngr. m�ga (z wt�rnym -g- [γ] ?), stisl. m�, m�n (*mĕHuj-), litew. musià, mùsė, musìs, szw. dial. me-hank ‘komar’, mausa ‘mucha’, hol. dial. meuzie, alb. miz� (-z� zdrabniaj�ce), orm. mun, gen. mnoy – pol. mucha, meszka, mszyca (*mous-, *musi-) – �ac. musca ‘mucha’ < *muksā, stsas. muggia ‘komar’, stang. mycg, ang. midge ‘drobna much�wka’, sgn. mucka < *mukjōn, niem. M�cke ‘komar’ (IE *mĕkwi-); by� mo�e zwi�zane z izoglos� ba�tos�owia�sko-indoira�sk� *moḱ(s)-, p. te� tutaj;
- *miHw-: skr. mīvāmi ‘grubn��’, stisl. m�vell ‘kula’ – szw. dial. miggel ‘�nie�ka, kula �nie�na’;
- *muHs-: pol. mysz, �ac. mūs, gen. mūris – orm. mukn;
- *naHw-: gr. naũs, neõs ‘statek’, nḗios ‘nale��cy do statku’, n�ō ‘p�yn�’ (imperf. �nneon < *e-snā-), �ac. nāvis ‘statek’, nāre ‘p�ywa�’, skr. nāu- ‘statek’, acc. nā́vam, stisl. naust ‘p�ywaj�cy dom’, n�r ‘��d�’, n�at�n ‘miasto statk�w’, sgn. ver-nawun ‘tratwy z drewnem’ – gr. nḗkhō ‘p�yn�’, dor. nãkhō, stisl. no̦kkue ‘cz�no’, stang. naca, stsas. naco, sgn. nacho, niem. Nachen, dial. Ache, niderl. aak;
- *newH-, *Hnwe-: pol. dziewi��, �ac. novem, skr. n�va, gr. hom. *enwa-, goc. niun, sgn. niun, stisl. n�o – stang. stsas. nigun, niderl. negen;
- *perH-: pol. piorun, tak�e Piorun – b�g gromu w panteonie s�owia�skim, uroczysko Peryn′ ko�o Nowogrodu (miejsce kultu Pioruna), het. peruna� ‘ska�a’ oraz Pirva, b�g miasta Kanesz, toch. pāreṃ ‘ska�a, kamie�’, trac. peru ‘ska�a’, skr. parvata ‘g�ra’, alb. per�nd� ‘b�g piorun�w’, awest. Piran (imi� mitycznego bohatera), grec. keraun�s ‘b�yskawica’, dalej �ac. papāver ‘mak’ (wi�zany z piorunem i �mierci�), rumu�. paparun�, pirpirune ‘mak’ – obok litew. perkū́nas, ‘imi� boga’ i ‘piorun’, perkū́nija ‘burza’, �ot. pḕ̦rk�ns ‘imi� boga’ i ‘piorun’, prus. percunis ‘piorun’, stisl. Fjo̦rgynn (m) i Fjo̦rgyn (�), goc. fa�rguni ‘grzbiet g�rski, g�ry pokryte d�brow�’, zachowane w zapo�yczeniu Przeginia, stang. firgen ‘g�ra poro�ni�ta lasem’, sgn. Fergunna ‘Rudawy’, fereheih ‘d�b jadalny’, stisl. fjo̦rr ‘drzewo’, stisl. fura ‘sosna’, sgn. forha ‘sosna’, niem. F�hre oraz Kiefer ‘t.s.’ (sgn. kien-forha, pierwsza cz�� o znaczeniu ‘pochodnia’), stang. furh, ang. fir ‘jod�a’, niem. Forst ‘b�r’ (sgn. *forhist), goc. fairƕus ‘�wiat’, stang. feorh ‘�ycie’, sgn. ferah ‘t.s.’, skr. parkatī- ‘�wi�te drzewo figowe’ (w nind. zachowane pierwotne znaczenie: pargāi ‘d�b ostrolistny’), liguryjskie Nymphis Percernibus, w�. dial. porca ‘sosna’, gal. hercos ‘d�browa’, Hercynia, Arkynia ‘�redniog�rze niemieckie’, walij. perth ‘�ywop�ot’ (*kʷerkʷ-t-?), �ac. quercus ‘d�b’, wenet. etnonim Quarquēni; skr. Parj�nya- ‘b�g burzy’, w rdzeniu tym obserwujemy tak�e wahania w nag�osie: IE *perH- ~ *perkʷ- ~ *pergʷ- ~ *kʷerkʷ- ~ *kerH-;
- *piHw-, *spiHw-: skr. sphāyate ‘grubnie’, sphīta ‘udany’, pī́van, pī́varī ‘t�usty’, gr. pī́ōn – stisl. spic ‘t�uszcz’, stang. spic, sgn. speck;
- *pjHu-, *spjHu-, *sptjouH-, *sptoiH-: pol. plu�, stpol. plwa�, pluje, litew. spi�uti, skr. ṣṭhī́vati, goc. speiwan (IE *spiHw-), ang. spew ‘wymiotowa�’, spit ‘plu�’, spittle ‘�lina’ gr. ptȳ́ō ‘pluj�’, �ac. spuere ‘wymiotowa�’ (IE *spjHu-) – goc. spaiskuldra ‘�lina’, stisl. sp�kaldra, sgn. speichaltra, speihhila, niem. spucken ‘plu�’, Speichel ‘�lina’ (< PG *spaikul-);
- *saHwel-: pol. s�o�ce, PS *sъlnь-ko, �ac. sōl, gr. hḗlios, hom. ē�lios, dor. ā�lios (*saHwel-), litew. s�ulė, skr. s�var, gen. sū́ras, goc. sauil, stisl. sowulo, szw. sol, ang. sun, niem. Sonne – goc. sugil ‘nazwa runy’, stang. syʒel ‘s�o�ce’ (*sĕHwel-, por. zestawienie nieregularno�ci);
- *senH-, *senaH-: �ac. senātus, gen. senatūs ‘rada (starc�w)’, senātor ‘cz�onek rady’, senēs ‘starzy’, senior ‘starszy’ – �ac. senex ‘stary’, senectus, gen. senectūtis ‘staro��’;
- *sHwonH-: pol. dzwon, alb. z�h ‘g�os’, orm. jain, gr. phōnḗ, toch. kaṃ ‘melodia’ (IE *ǵhwonH-) – pol. d�wi�k, ros. zvuk ‘d�wi�k’ (IE *ǵhwen-ko-, *ǵhwon-ko-) – �ac. sonus ‘d�wi�k’, skr. svan�s, stir. senn- ‘gra�’, stang. swinsian ‘�piewa�’, sgn., ang. swan ‘�ab�d�’ (IE *sHwonHo-);
- *skaiwH-: gr. skai�s, skaiw�s ‘lewy’, �ac. scaevus, trac. skaivas – stisl. skeika ‘zbacza�, skr�ca� w bok’, �gn. schiec, niem. schief ‘sko�ny, skrzywiony’; por. te� scs. �ujь ‘lewy’ (*seujo-), skr. savya-, wal. aswy, aseu (*adseujo-);
- *staH-: pol. sta� – stisl. stakkr ‘s�up’, stang. staca, ang. stack ‘sterta’, stake ‘s�up przy stosie ca�opalnym; palik’ (zestawienie nie jest pewne);
- *suH-: pol. �winia, pierwotnie przymiotnik o znaczeniu ‘�wi�ski’, aw. hū (gen.), alb. thi, stisl. s�r, s�, stang. sgn. sū, ang. sow, swine, niem. Sau, Schwein, toch. B suwo, gal. sutegis ‘chlew’, �ac. sūs ‘�winia’, gr. hỹs, sỹs – skr. sūkara ‘wieprz’, pers. xūk, �ac. sucula ‘m�oda �winia’, stang. sugu ‘locha’, szw. norw. sugga, stir. soc, socc ‘ryj’, �wal. huch, hwch ‘�winia’, bret. houc’h, pcelt. *sukko- (por. zestawienie nieregularno�ci);
- *suH-: gr. h�ei ‘pada deszcz’, alb. shi, toch. su- ‘deszcz’ – prus. suge ‘deszcz’ (zestawienie niepewne, gdy� nie wiadomo, jak� warto�� fonetyczn� przedstawia pruskie g);
- *towH-: skr. tavīti ‘by� silnym, mie� moc’ – gr. tygkh�nō ‘mam szcz�cie, mam powodzenie, osi�gam, uzyskuj�; przypadkowo jestem obecny, zdarzam si�’, mo�e tak�e stisl. duga ‘przynosi� po�ytek’, sgn. tougan (problemy ze sp�g�osk� nag�osow�);
- *truwH-: pol. trwoni�, PS *trъvoniti, gr. trȳ́ō ‘wycie�czam, wyczerpuj�, gn�bi�’ – gr. trȳ́khō ‘zu�ywam, wyniszczam, trwoni�, rujnuj�’, stisl. þr�ga ‘uciska�, gn�bi�’;
- *waiHwer-: pol. wiewi�rka, scs. v�verica, litew. voverė͂, dial. vėverìs, wal. gwywer, npers. varvarah, �ac. vīverra ‘tch�rz’ (zapo�.) – niem. Eichhorn ‘wiewi�rka’, stang. �cweorna, stisl. �korni, PG *aikurna- (pod wp�ywem *aik- ‘d�b’); z tego samego rdzenia prawdopodobnie tak�e gr. sk�ouros ‘wiewi�rka’ (sk�d �ac. sciūrus), ai�louros, a�louros ‘dziki kot’.
W niekt�rych wyrazach zdarzaj� si� z kolei „ruchome d-” i „ruchome t-”, b�d�ce by� mo�e �ladem po sp�g�oskach zwartobocznych typu dl, tl. Istniej� te� wypadki, gdzie nag�osowemu l- w jednym j�zyku odpowiadaj� j-, d-, s- w innym j�zyku. Zdarzaj� si� te� wypadki „ruchomego l”, kt�remu odpowiada *w lub brak sp�g�oski. Znanymi przyk�adami s�:
- skr. �ru ‘�za’, aw. asrū-, litew. a�arà, ã�ara, �ot. asara, toch. А āk�r, B gen.pl. akrūna bez sp�g�oski nag�osowej wobec gr. d�kry, d�kryon, d�kryma, st�ac. dacruma, �ac. lacruma, lacrima (z l- t�umaczonym jako wp�yw sabi�., prawdopodobnie nietrafnie), stir. d�r, wal. deigr, pl. dagrau, korn. dagr, goc. tagr, stisl. t�r (*taxr-), stang. tæhher, tear, teagor, sgn. zahar i trahan, niem. Z�hre oraz Tr�ne, orm. artasur, pl. artasukʰ (*draḱu-), het. i�ḫaḫru, z wahaniem nag�osowych *d- / *l- / *dr- / *sH- (*dlaḱ-, odpowiednik s�ow. *slьza jest zwi�zany ze �liski); dla form z nag�osem sp�g�oskowym istnieje tak�e etymologia *drḱ-Haḱru- ‘oko-gorzki’, kt�ra nie t�umaczy jednak oboczno�ci d ~ l w �acinie; tu prawdopodobnie nale�y te� �ac. lac, gen.sg. lactis ‘mleko’, gr. g�la, gen.sg. g�laktos ‘t.s.’, gl�gos ‘t.s.’;
- st�ac. dautia (pl. n) ‘dary dla pos��w i znaczniejszych go�ci’, �ac. lautia (chyba zwi�zane z lautus ‘znaczny, okaza�y’);
- pol. d�ugi, cz. dlouh�, gr. dolikh�s, skr. dīrgh�-, aw. darəga-, �pers. drang, npers. dirang, alb. gj�t� (dial. glj�t�), mo�e goc. tulgus ‘sta�y, umocowany, nieruchomy’ – lit. ìlgas ‘d�ugi’, �ot. ilgs ‘d�ugotrwa�y’, ang. long ‘d�ugi’, �ac. longus (*dlHgh-, *dlHongh-);
- �ac. dulcis ‘s�odki’, gr. gleũkos, glyk�s, myc. dereuko < *dlk�-, p�ne gr. deukḗs, tu te� pewnie orm. kʰa�cʰr (s�ow. *soldъkъ jest zwi�zany z nazw� soli);
- pol. dziewierz ‘brat m�a’, litew. dieverìs, skr. dev�r-, gr. dāḗr, orm. taigr, stang. tācor, sgn. zeihhur – �ac. poklasyczne lēvir zam. *laevēr (*dāiwer-, *lāiwer-);
- pol. g�wno, gr. boũs ‘bydl�, w�, krowa’, ang. cow, niem. Kuh, skr. gáuḥ, orm. kov, �ot. gùovs – pol. w�, zob. ni�ej;
- pol. ikra ‘jaja ryb’, ‘�ydka’, litew. ìkrai, ir. iuchair; zapewne zwi�zane z �ac. jecur ‘w�troba’, gen. jecinoris, gr. hẽpar, gen. hḗpatos, lit. jãknos, dial. ẽknos, ãknos, skr. y�kr̥t, gen. yakn�s, aw. уākаrǝ – orm. leard, prus. lagno, ang. liver < PG *lifar (*ikʷr-, *jekʷr-, *jekʷn-, *lekʷn-, *lepor-); tu mo�e te� het. li��i- ‘w�troba’; w wyrazie tym zachodzi r�wnie� oboczno�� labiowelarnej i wargowej, zob. ni�ej;
- pol. jask�ka, czes. vla�tovka, s�owac. lastovi�ka, ros. lastka, lasto�ka (*dhlaHsk-); zob. o innych problemach z tym wyrazem;
- pol. jaszczur, jaszczurka, ros. ja��er, zestawia si� z �ac. lacerta i gr. dr�kōn ‘smok, w��’, por. wahania w przyk�adzie „�za”; wyraz s�ow. mo�e te� by� zapo�yczony; ciekawe mog� by� dalsze zwi�zki tego wyrazu;
- pol. jelito, dial. lelito, wyraz bez powszechnie uznanej etymologii, mo�e by� po�yczk� p�nocnokaukask�, zob. ni�ej;
- pol. j�zyk, PS *�zy, a tak�e oz�r z niejasnym o-, prus. insuwis, litew. lie�ùvis, skr. jihvā́, aw. hizvā- (�), hizū- (m), arm. lezu, osk. fanguuam (< *dh-), st�ac. dingua, �ac. lingua ‘j�zyk’ oraz gingīva ‘dzi�s�o’, toch. k�ntu ‘j�zyk’, stir. tengae oraz ir. ligur, �wal. tafawt, tauawt (*tn̥ǵhwāt-), goc. tuggo, sgn. zunga, niem. Zunge, ang. tongue, gr. glõtta, glõssa, gl�ssa ‘j�zyk’, alb. gj�h� ‘j�zyk’ (*dln̥ǵhuH-); od tego samego rdzenia mog� pochodzi� gr. glṓks, pl. glõkhes ‘o�ci k�os�w’, glōkh�s, gen. glōkhĩnos ‘koniec, j�zyczek, czubek’, pol. g��g; nadto PG *tal-, *talj-, *talk-: szw. tala ‘m�wi�’, ang. tell ‘powiedzie�’, talk ‘m�wi�’, niem. z�hlen ‘liczy�; zalicza� si�’, zahlen ‘p�aci�’), by� mo�e zwi�zane z �ac. dolus ‘podst�p, oszustwo’, gr. d�los ‘t.s.’ oraz orm. to� ‘linia, rz�d’; odlegle spokrewnione jest tak�e tur. dil ‘j�zyk’, od pokr. wyrazu zapo�yczono t�umacz;
- pol. k�ak, wilko�ak, stpol. te� wilko�ek, D wilko�ka, cz. klk, vlkodlak, stcz. tlaka ‘zarost jako oznaka dojrza�o�ci’, s-ch. dlaka ‘w�osy, sier��’, PS *klъkъ, *tlъkъ, *klakъ, *tlakъ, prus. clokis ‘nied�wied�’, litew. lokỹs ‘t.s.’, �ot. l�cis ‘t.s.’, zach.-ba�t. toponim Tlokunpelk ‘nied�wiedzie bagno’ (*tlāk-);
- pol. leszcz, stpol. te� kleszcz, ros. leszcz, ukr. liszcz, stcz. dle��, cz. dle�ec < *tl��ь (mo�e zwi�zane z klaska�, cz. tleskati < *tlēsk-);
- pol. swoboda, sw�j, osoba, si� – pol. dial. s�oboda, ang. self;
- pol. wesz – ang. louse, zob. te� tutaj;
- pol. wydra, litew. �dra, ang. otter, gr. hydrā ‘w�� wodny’ – �ac. lutra ‘wydra’, zob. te� tutaj.
W �acinie spotykamy ponadto przyk�ady wewn�trznego -l-, kt�remu odpowiada -d- w innych j�zykach. Podejrzewano tu wp�yw sabi�., dzi� mo�liwo�� tak� si� wyklucza.
- �ac. Capitōlium, arch. Capitōdium;
- �ac. cōnsūl, gen.sg. cōnsulis ‘konsul’, prawd. zwi�zane z sedēre ‘siedzie�’;
- �ac. impelīmenta (pl.) ‘pakunki, baga�’ obok impedīmenta;
- �ac. mālus (< *mādus < *masdus) ‘maszt, belka’, por. ang. mast;
- �ac. olēre ‘wydawa� zapach’, por. odor, odōs ‘w�ch, zapach’;
- �ac. solium ‘siedziba, tron’, por. sedēre ‘siedzie�’;
- �ac. ūlīgō ‘wilgo�, bagno’, por. ūdus ‘wilgotny, mokry’;
- �ac. Ulixēs ‘Odyseusz’, por. gr. Odysse�s; tutaj -l- wyst�puje tak�e w obocznych postaciach gr.: Olytte�s, Ōlyksēs.
W pewnych j�zykach indoeuropejskich dawne labiowelarne *kʷ, *gʷ, *gʷh regularnie przesz�y w labialne *p, *b, *bh (lub ich kontynuanty), w innych j�zykach zachowa�a si� odr�bno�� obu szereg�w sp�g�osek. Istniej� jednak wyrazy, w kt�rych labialna w jednych j�zykach odpowiada labiowelarnej w innych j�zykach, mimo �e nie jest to uzasadnione regu�ami fonetycznymi. Zdarza si� nawet, gdy zamiast labiowelarnej wyst�puje czysta welarna. Typu wypadki obja�nia si� na og� asymilacj� lub dysymilacj�. Por�wnania j�zyk�w nostratyckich i rozw�j j�zykoznawstwa por�wnawczego dalekiego zasi�gu podwa�y� jednak niekt�re tradycyjne rekonstrukcje i obja�nienia.
- *gʷelH- ~ *belH- ~ *pelH- ~ *welH-~ *HʷelH-: gr. bo�lomai ‘chc�’, boulḗ ‘wola’, gr.dor. dḗlomai – �ac. dēbilis ‘s�aby’, gr. b�lteros ‘lepszy’, dniem. fryz. pal, pall ‘silny, srogi’, skr. b�la- ‘si�a’, ros. bol′��j ‘du�y’, pol. Boles�aw – �ac. polleō ‘jestem mocny, pot�ny’ (mo�liwe, �e jest zwi�zane z *plH- ‘pe�ny’, �ac. plēnus, albo te� zosta�o przekszta�cone pod wp�ywem tego rdzenia) – toch. B walo ‘kr�l’, �ac. volō ‘chc�’, valeō ‘jestem silny, zdrowy’, validus ‘silny’, stirl. fallnaithir ‘panuje’, wal. gwaladr ‘w�adca’, gr. lõ ‘chc�, pragn�’ (< *wlō), ang. will ‘wola’, wield ‘dzier�y�, rz�dzi�’, skr. v�ra- ‘wyb�r, pragnienie’, �ot. vaļa ‘si�a, porz�dek’, litew. veldė́ti ‘dziedziczy�’, vald�ti ‘rz�dzi�’, v�lti, pav�lti ‘chcie�, wole�’, scs. vlasti, vladǫ ‘w�ada�’, vel�ti ‘chcie�, pragn��, rozkazywa�’, ros. vel�t′ ‘rozkazywa�’, pol. w�ada�, w�odarz, w�o��, wola, wole�, wolny – het. hullezi ‘pokonuje, roztrzaskuje’; zob. te� wy�ej o oboczno�ci *gʷ- ~ *w- w tym rdzeniu;
- *gʷouH- ~ *bouH- ~ *wouH-: het. *guwau ‘bydl�, w�, krowa’, toch. A ko, stir. bó, gr. boũs, ang. cow, niem. Kuh, skr. gáuḥ, orm. kov, �ot. gùovs, pol. g�wno, stwal. stkorn. buch, nwal. buwch, bret. buc’h (< *boukkā), mo�e te� �ac. vacca – �ac. bōs – skr. va�ā ‘krowa’, mo�e �ac. vacca, pol. w�; zob. tutaj i tutaj;
- *gʷhenH- ~ *bhenH-: het. kuenmi ‘bij�’, gr. th�inō, skr. hanti ‘bije’, �ac. dēfendō ‘broni�’, litew. gìnti, ginù ‘zabrania�’, pol. ���, �n�, ��d�o – gr. patrophone�s ‘zab�jca czyjego� ojca’, stang. brōþorbana ‘zab�jca czyjego� brata’, bana ‘zab�jca’, benn ‘rana’, goc. banja ‘t.s.’;
- *Hakʷ- ~ *Hap-, *wap- ~ *Hab-: �ac. aqua ‘woda’, goc. aƕa ‘rzeka’, stisl. �̦, stang. ēa, sgn. aha, niem. Ache, stisl. ey ‘wyspa’, stfryz. ei-land, stsas. íeg, sgn. ouwa, -awa, niem. Aue ‘podmok�a ��ka’, Scandin-avia (PG *ahwjō), ros. Oká, stisl. ǽgir (*ēkʷj�s) ‘b�g morza’, stang. ǽg-weard ‘stra� na morzu’, éagor ‘morze, przyp�yw’; skr. kām ‘woda’, dac. koad�ma ‘rdest’ (*kʷa-dhēmn̥), pol. Kwa (z ilir.), het. ekuzi ‘pije’, toch. yok-tsi ‘pi�’ – het. hap-, hapa- ‘rzeka’, toch. āp- ‘woda, rzeka’, skr. ap-, āp- ‘woda’, dvīp�- ‘wyspa’, �ac. Āpulī, gr. Mess-ap�a ‘Mi�dzyrzecze’, ḗpeiros ‘l�d’, prus. ape ‘rzeka’, sgn. uover ‘brzeg’, niem. Ufer, stang. ōfer, nord. haf ‘morze’, niem. Haff ‘zatoka’ – skr. vāpī- ‘pod�u�ny staw’, ligur. Vappincum, litew. ùpė ‘rzeka’, prus. wupyan ‘chmura’, scs. vapa ‘jezioro’ (*u̯ōpa); het. wappu- ‘brzeg rzeki, wadi’ – �ac. amnis ‘rzeka’ (*abnis), stir. ab (*aba), abann, wal. afon, gal. Abona, �ot. Abava; zob. wy�ej; dane zewn�trzne zdaj� si� sugerowa�, �e chodzi tu o 2 lub nawet 3 odr�bne rdzenie nostratyckie (*ˁEḳu, *HVṗV, *ˀVpV, np. lezg. qʷa- ‘ssa�, pi�’, tur. ak- ‘p�yn��’, fi�. joki ‘rzeka’, tamil. uku- ‘upada�, by� przelanym, umiera�’ – sttur. op- ‘ssa�, �yka�’, mong. uu- ‘pi�’, kurukh opnā ‘moczy�’, czukocki ǝpáw- ‘pi�’, PU *EptV ‘pow�d�’);
- *jekʷ-r/n-, *jēkʷ-r/n-, *lekʷ-n- ~ *lep-r-: �ac. jecur ‘w�troba’, gr. hẽpar (z d�ug� samog�osk�!), lit. jãknos, prus. lagno, skr. y�kr̥t – orm. leard, ang. liver < PG *lifar; zob. wy�ej o problemach z nag�osem tego wyrazu; dla stadium nostr. rekonstruuje si� posta� *ńVḳV, np. sttur. jaqrı ‘��j, t�uszcz’, komi ��k ‘mlecz rybi’, grenl. niqi ‘mi�so’, ale z uwagi na znaczenie wyraz IE mo�e by� te� po�yczk� p�nocnokaukask�: awar. ṭul ‘w�troba’, andyjski reliƛ:i, achwachski riƛ̣eƛ:i, dial. riṭajiƛ:i, bagwalalski leleʎ:, godoberyjski leliƛa, lacki t:iliḳ, lezg. leq̇, burusz. tal, sinokauk. *Hƛ̣�lV́; ze �r�d�a p�nocnokaukaskiego jest prawdopodobnie zapo�yczone tak�e jelito, dial. lelito, uwa�ane za wyraz ciemny (bez etymologii);
- *kʷerH- ~ *perH- ~ *kerH-: �ac. quercus ‘d�b’, wenet. Quarquēni (etnonim), walij. perth ‘�ywop�ot’ (*kʷerkʷ-t-?) – pol. piorun, litew. perkū́nas, ‘imi� boga’ i ‘piorun’, stisl. Fjo̦rgynn (m) i Fjo̦rgyn (�), fjo̦rr ‘drzewo’, fura ‘sosna’, goc. fairƕus ‘�wiat’, fa�rguni ‘g�ry pokryte d�brow�’, stang. firgen ‘t.s.’, feorh ‘�ycie’, furh ‘jod�a’, ang. fir, sgn. ferah ‘�ycie’, forha ‘sosna’, niem. F�hre ‘t.s.’, Forst ‘b�r’, gal. hercos ‘d�browa’, het. peruna� ‘ska�a’, trac. peru, alb. per�nd� ‘b�g piorun�w’, skr. paru-, parvata ‘g�ra’, parkatī- ‘�wi�te drzewo figowe’, awest. Piran (bohater), toch. pāreṃ ‘ska�a, kamie�’, �ac. papāver ‘mak’, rumu�. paparun�, pirpirune – grec. keraun�s ‘b�yskawica’; dane zewn�trzne sugeruj� pierwotne *ṗVrVˁ ‘g�ra’, np. tur. �r ‘w g�r�’, turkm. �̄r- ‘podnosi� si�’, mong. oroj, orgil ‘szczyt, ciemi�’, mand�. foron ‘lok, k�pka w�os�w’, orokijski poron ‘ciemi�’, tamil. paral ‘kamyk’, arab. faraˁa ‘wspina� si�’, egip. fˀj ‘wznosi�, podnosi�’, zob. te� wy�ej;
- *kʷekʷ- ~ *pekʷ- ~ *kʷep- ~ *kep- ~ *pep-: �ac. coquō ‘piek�, gotuj�’, prae-cox ‘przedwcze�nie dojrza�y’, wal. poeth ‘gor�cy’ – pol. piec, piek�, piecze, pot (*pokʷ-to-), alb. pjek ‘piek�’, skr. p�cati ‘piecze, gotuje’, pácyate ‘dojrzewa’, pakvá- ‘gotowany, pieczony, dojrza�y’, toch. p�k- ‘gotowa�, wrze�, dojrzewa�’, orm. hach ‘chleb’ (*pokʷti-), gr. péssō, p�ttō ‘daj� dojrze�, gotuj�, piek�, �ywi�’, stang. ā-figen ‘pieczony’ – litew. kèpti, kèpa, kẽpė ‘piec’, wal. pobi ‘piec’ (*kʷop-) – gr. arto-kópo-s ‘piekarz’ – gr. pept�s ‘ugotowany’, pémma ‘pieczywo’, p�peiros ‘dojrza�y’ (*pep-, nie *pekʷ-, gdy� w gr. *kʷ > t przed e oraz *kʷ > k przed sp�g�osk�); dane zewn�trzne wskazuj� na *pekʷ- jako posta� pierwotn�, np. ewenk. heku ‘gor�cy’, mand�. fakan ‘gor�co’, ulcz. pukeuli ‘gor�cy’, pē̂kki- ‘wypieka�’, korea�. phuk-ha- ‘ciep�y (o pogodzie)’, ural. *p�kkV ‘gor�cy’ (w lapo�. i ngan.), tamil. pakal ‘dzie�’, swa�. -puḳv-, -pḳv- ‘suszy�’, berb. *fuk- ‘s�o�ce’, stchi�. *bhākʷ ‘wystawia� na s�o�ce’, burusz. -poq- ‘gotowa� mleko’ (< PSK *ṗV́gwV lub *ṗV́ḳwV); istnia� te� IE rdze� *bhōg- o podobnej strukturze, z kt�rego gr. phṓgō, phṓgnytai ‘piec, wypieka�’, stang. bacan, ang. bake, niem. backen (< PG *bak-a-, *bak-ō-, *bakk-a-), tak�e maj�cy etymologi� zewn�trzn�: tur. bu ‘aromat’, buğu ‘para’, turkm. būɢ, mong. baagi ‘dymi�’, ewenk. buγar ‘spalony las’, jap. wàk- ‘gotowa�’ (< PA *bū́gà), gruz. bug- ‘spala�’, bgol- ‘gotowa�’, bgal- ‘spala�’, arab. buˁkūk-at- ‘gor�co’, ketyjski bɔˀk ‘ogie�’;
- *kʷenkʷe ~ *penkʷe ~ *pempe: �ac. quīnque ‘5’, gal. pempe, wal. pump (w j�zykach bryto�skich i w galijskim dawne p zanik�o, natomiast *kʷ rozwin�o si� w nowe p), stir. c�ic, litew. kùm�tis ‘pi��’, prus. kuntis – pol. pi�� (*penkʷtis), pi��, litew. penkì ‘5’, gr. p�nte, skr. pañca, aw. pan�a, oset. fondz, pers. panj, alb. pes�, orm. hing, toch. A p�ñ, toch. B pi�, het. panta – gr. eol. p�mpe ‘5’, gr. p�mptos ‘pi�ty’, osk. pompe, goc. fimf, niem. f�nf, ang. five; dane zewn�trzne nie s� jednoznaczne, formy turk. (prb�g. bial, czuw. pillĕk, tur. be� ‘5’) mog� by� starymi zapo�yczeniami z IE, by� mo�e istnieje te� zwi�zek (genetyczny?) z formami sinokaukaskimi (*xŋw�́HV): stchi�. *ŋhāˀ ‘5’, tybet. lŋa, p�n.-kauk. *f_ɦ�̆, czecze�. pẋiˀ, awar. �:ú-go, china�ug pxu, ubychski �́xǝ; liczebnik ‘5’ wydaje si� zwi�zany z nazw� pi�ci: pol. pi��, litew. kùmstė, stang. fȳst, ang. fist, niem. Faust (*penkʷsti-), a tak�e gr. pygmḗ, �ac. pugnus, z nawi�zaniami zewn�trznymi: fi�. panka ‘patyki miot�y, uchwyt k�dzieli’; podobie�stwo morfologiczne i semantyczne do arcz. ẋ:iḳ ‘pi��’, bagwalalski hunḳa ‘t.s.’ i innych form p�n.-kauk. (*fimḳwV) sugeruje zapo�yczenie do IE;
- *kʷleu- ~ *pleu-, *pul-: skr. kl�man-, kloma- ‘prawe p�uco’ – pol. p�uco, czes. pl�ce (lm), scs. plu�ta, plju�ta (lm), prus. plauti, litew. plaũ�iai, �ot. plàu�as, plaûk�as, gr. pl�umōn, pn�umōn, �ac. pulmō; dane zewn�trzne sugeruj� posta� z *p-, np. �rmong. xeligan ‘w�troba’, ewenk. hēlbu- ‘by� w ci��y’, korea�. p� ‘brzuch’, jap. har�, w�g. b�l ‘jelito’, tulu (drawid.) pallè ‘�ledziona’, gruz. pilṭv- ‘p�uca’, stgruz. pirṭv-, swa�. ṗēr�wd-a, ṗere�ṭw-a; mo�liwe jednak, �e wyraz IE jest zapo�yczony z p�n.-kauk. *q_wǝlɵV(rV̅) / *ẋ_wǝlɵV(rV̅) ‘p�uca’, w�wczas *kʷ jest pierwotne;
- *sḱeHgʷ- ~ *sḱeHb-: skr. chāga- ‘koza’ (por. wy�ej) – ang. sheep ‘owca’ < PG *skǣpa-;
- *ukʷn�- ~ *upn�- ‘piec’: szw. ugn – stang. ofen, sgn. oven; od tego samego rdzenia �ac. aula, ōlla ‘garnek’;
- *wlkʷo- ~ *wlpo- ‘wilk’: gr. l�kos (z przestawk� *lu- < *wl-), pol. wilk < *vьlkъ – �ac. lupus, ang. wolf < PG *wulfaz.
Bibliografia