Artykuł ten traktuje o słabo opisanym w literaturze procesie, jakim jest rozwój fonetyczny wyrazów niezgodny z regułami. Nieznane są rozmiary tego procesu, wydaje się jednak, że im wyraz częściej używany, tym ma większą szansę na nieregularną zmianę fonetyczną spowodowaną frekwencją. Szczególnie często nieregularności obserwujemy przy zapożyczaniu wyrazu z jednego języka do innego.
Niektóre poniższe dane uchodzą za pewne, inne są dyskusyjne. W niektórych wypadkach być może doszło do skrzyżowania dwóch różnych rdzeni (zob. np. łabędź). Podano hipotetyczne rekonstrukcje form w prajęzyku, tj. formy, jakie powinny były istnieć, gdyby dany wyraz rozwijał się zgodnie z regułami. Niemal na pewno wiadomo, że tylko jedna z takich rekonstrukcji może przedstawiać formę niegdyś rzeczywiście istniejącą, rzadko jednak wiadomo, która to forma.
biały
- pol. biały < PS bělъjь, skr. bhālam ‘blask’ (może związane z bhāti ‘świecić’), litew. bolúoti ‘bieleć’, stisl. bál ‘ogień’ < IE *bhēlHo-, *bhōlH-;
- litew. báltas ‘biały’ (por. pol. błoto), balà ‘bagno’, gr. phalós ‘biały’ < IE *bhəlH-;
- gr. alphós ‘biała plama’, łac. albus ‘biały’, umbr. alfu ‘biała’, ang. elf ‘elf’ < PG *alb- < IE *əlbho-;
- może też pol. lebioda i łoboda < PS *elbeda, *olboda, gr. álphi, álphiton ‘jęczmień’, alb. elp, elbi ‘jęczmień’ < IE *əlbh-;
- litew. balánda ‘lebioda’ < IE *bholonH-;
- zob. też łabędź.
|
chłop
- pol. chłop, ros. xolóp ‘chłop pańszczyźniany’, scs. xlapъ ‘niewolnik’ < IE *kHolHp-;
- litew. šélpti, šelpiù ‘pomagać’, pašalpà ‘pomoc’ < IE *ḱelHp-, *ḱolHp-;
- ang. help ‘pomagać’, goc. hilpan < IE *kelb-.
|
chłód
- pol. chłód, ros. xólod ‘zimno’, może też nider. hal ‘zamarznięty grunt’ < IE *kHoldh-;
- litew. šáldyti ‘mrozić’ < IE *ḱolHdh-;
- pol. słota, litew. šáltas ‘zimny’, šal͂tis ‘mróz’, šálti, šą̃lа ‘marznąć’, łot. sal̂ts ‘zimny’, aw. sarəta-, npers. serd, oset. sald ‘mróz’ < IE *ḱolHt- (por. scs. slana ‘lód’);
- ang. cold ‘zimny’, goc. kalds, łac. gelidus < IE *gelHdh-;
- skr. hlādate ‘odświeża się’ < IE *ghelHd-;
- skr. jаḍаs ‘zimny, zdrętwiały’ < IE *geldo-.
|
cztery
- pol. cztery < PS *čьtyry < IE *kʷĕtūrūs;
- gr. téttares, scs. četyre < PS *četyre < IE *kʷetūres, *kʷetwəres < PIE *kʷetwHres;
- litew. keturì, skr. catur < IE *kʷetur-;
- łac. quattuor < IE *kʷatwor;
- goc. fidwōr < IE *petwōr.
|
*dgʷel-
- gr. bdélla ‘pijawka’ < IE *dgʷel-;
- łac. hirūdo < IE *dgʷir-;
- niem. Egel, stang. igel, szw. igel < PG *egal- < IE *eghol-;
- ndn. zullen ‘ssać smoczek’, zulp ‘gałganek do ssania’, tulken ‘ssać, pić dużymi łykami’, nider. tullen ‘chlać, żłopać’ < IE *dul-;
- gr. neogillós ‘krótko ssący’, Gíllos < IE *gil-;
- litew. žį̃sti (žiñda, žiñdō) ‘ssać’, IE *ǵeid- (dwie dźwięczne!);
- awest. xšvīd- ‘mleko’, litew. svíestas ‘masło’ < IE *ksweid-;
- toch. tsuk- ‘pić’, skr. dogdhi ‘doi’, dogha ‘mleczarz’ < IE *dheugh-;
- litew. dėlė ‘pijawka’ < *dhēl-;
- może pol. doić, skr. dhayati ‘ssie’, łac. fēlāre ‘ssać’ < IE *dhēi-;
- goc. daddjan ‘ssać’ < IE *dhodhi-.
|
dziewierz
- pol. dziewierz ‘brat męża’, litew. dieverìs, skr. devár-, gr. dāḗr < IE *daiwer-, *dāiwer-;
- orm. taigr < IE *daigher-;
- stang. tācor, sgn. zeihhur < IE *daiger-;
- łac. lēvir < IE *lēwir- (*laiwir-?).
|
dźwięk
- pol. dzwon, dźwięk, ros. zvuk ‘dźwięk’, alb. zëh ‘głos’, orm. jain, gr. phōnḗ, toch. kaṃ ‘melodia’ < IE *ǵhwon-, *ǵhwōn-, *ǵhwen-ko-, *ǵhwon-ko-;
- łac. sonus ‘dźwięk’, skr. svanás, stir. senn- ‘grać’, stang. swinsian ‘śpiewać’, sgn., ang. swan ‘łabędź’ < IE *swono-.
|
gabać
- skr. gábhasti- ‘ręka’, litew. gãbana ‘naręcze’, gõbis ‘chciwość’, gebė́ti ‘być gotowym’, łac. habēre ‘mieć’, osk. haf- ‘t.s.’, stir. gaibid ‘bierze, chwyta’, goc. gabeigs ‘bogaty’, ang. give ‘dać’ < IE *ghebh-, *ghobh-, *ghōbh-;
- stpol. gabać ‘atakować’, pol. nagabywać, litew. góbti ‘brać w posiadanie’, umbr. hab- ‘mieć’, łac. habēre ‘mieć’, habilis ‘zręczny’ < IE *ghəb-;
- osk. hip- ‘mieć’, pol. gapić się, niem. gaffen ‘gapić się’ < IE *ghēp-, *ghop-, *ghōp-;
- stang. cefes ‘konkubina’, niem. Kebse ‘t.s.’, stnord. kefser ‘jeniec’ < IE *gəbh-;
- ros. zabota ‘troska’, zabotit′sja ‘troszczyć się’, śdn. kapēn ‘gapić się’, ang. keep ‘trzymać’ < PG *kōpj- ‘trzymać, patrzeć, troszczyć się’ < IE *ǵāb-;
- bret. kavout ‘mieć’, wal. caffael ‘osiągnięcie’ < IE *kəbh-;
- łac. capere ‘chwytać’, gr. kṓpē ‘chwyt’, skr. kapaṭī ‘naręcze’, ir. cúan ‘port’, ang. haven ‘przystań’, alb. kam ‘mam’, stang. hæft ‘jeniec’, goc. hafjan ‘podnosić’, ang. heave ‘t.s.’, ang. have ‘mieć’ < PG *xabē- < IE *kap-, *kəp-;
- ros. xabit′ ‘zagarnąć’, stnord. haptr ‘jeniec’, niderl. happen ‘łapać’, niem. happig ‘łapczywy’, ang. hap ‘los, traf’, happy ‘szczęśliwy, trafny’, happen ‘zdarzyć się’ < IE *kHab-;
- pol. chapać, ros. xopit′, stpol. chopić ‘chwycić, objąć’, orm. xaphanem ‘przeszkadzam’ < IE *kHapH-, *kHāpH-;
- łac. apīscī ‘osiągnąć’, skr. āpnōti ‘osiąga’, het. appanzi ‘biorą’ < IE *Hap-, *Həp-,
- gr. háptō ‘przymocowuję’, háphē ‘dotknięcie’, orm. aph ‘pusta dłoń’ < IE *HəpH-.
|
giąć
- gr. hybóomai ‘przygarbić się’ < IE *ub-;
- gr. hỹbos ‘garb wielbłąda’, hȳbós ‘garbaty’, hȳbázō ‘pochylić się i wymiotować’ < IE *ūb-;
- aw. xumba ‘garnek; wgłębienie’ < IE *khumb(h)-;
- łac. cūpa ‘beczka, kadź’ < IE *kūp-;
- gr. kýbda ‘z głową pochyloną naprzód’, kýbēbos ‘z pochyloną głową’, kybistáō ‘spadam na głowę, koziołkuję’, kýbos ‘duże naczynie gliniane’, łac. cubitum ‘łokieć’, cubāre ‘pochylać się, leżeć’, ang. hip ‘biodro’, pol. kub, kubek < IE *kub-, *koub-;
- skr. kumba- ‘gruby koniec kości’, gr. kýmbē ‘kielich, puchar, łódka dłubanka’, łac. cumba ‘łódź’, ang. hump ‘garb’ < IE *kumb-;
- gr. kýptō, perf. kékypha ‘pochylać się’, wed. kubhrá- ‘bydło garbate’ < IE *kubh-;
- gr. kȳphós ‘garbaty’, kỹphos, kȳ́phōsis ‘garb’ < IE *kūbh-;
- skr. kumbhá- ‘garnek, dzbanek’ < IE *kumbh-;
- stang. geap ‘krzywy’ < IE *ghub-;
- łot. gubt ‘zakrzywiać się’, pol. giąć (zamiast gnąć < *gъnǫti < *gъbnǫti) < IE *ghubh-;
- stpol. gibać ‘zginać; kołysać’, pol. ginąć (*gybnǫti) < IE *ghūbh-;
- skr. kṣúbhayati, kṣóbhate ‘kołysze się, trzęsie się’ < IE *kseubh-, *ksubh-;
- pol. chybotać, stpol. chybać ‘chwiać, kołysać, poruszać’, pol. chybić, chyba < IE *ksūbh- (lub *khūbh-).
|
głęboki
- gr. glyphō ‘rzeźbić, drążyć, żłobić’, łac. glūbō ‘łuskać, obierać z kory’, ang. cleave ‘rozłupywać’, sgn. klioban, klūbōn, stczes. hlboký ‘głęboki’ < IE *gleubh-, *gloubh-, *glubh-;
- ukr. hlybókyj ‘głęboki’, ros. glýboko ‘głęboko’ < IE *glūbh- (*glumbh-);
- scs. glǫbokъ, ros. glubókij, pol. głęboki, skr. jr̥mbhate ‘zieje’ < IE *glombh-, *gl̥mbh-;
- dłuż. głumoki ‘głęboki’ < IE *gloum-;
- skr. gambhirá- ‘głęboki’ < IE *gombh-;
- litew. gilùs ‘głęboki’ < IE *gĕlu-;
- litew. gelmė͂ ‘głębina’ < IE *gelm-;
- pol. żłób, ros. žólob < IE *gelbh-;
- możliwe dalsze związki, zob. gʷelbh-, żołądek.
|
głos
- het. kallešta ‘krzyknął’, łac. calāre ‘przyzywać, nawoływać’, celeber ‘częsty, głośny, jasny’, gr. kaléō ‘wołać’, kalḗtōr ‘herold’, sgn. hellan ‘rozbrzmiewać’, hlamōn ‘krzyczeć’, niem. Hall ‘dźwięk’, skr. kala- ‘cicho brzmiący’, uṣā-kala-, kalādhika-, kalāvika- ‘kogut’, kala-víŋka- ‘wróbel’, litew. kalbà ‘język, mowa’ < IE *kelH-, *kĕlH-, *kolH-, *kl̥H-;
- stisl. skjalla ‘krzyczeć’, skǫll ‘szyderstwo, hałas’, skellr ‘dźwięk, huk’, skal ‘alarm’, skjal ‘pogawędka’, stang. sciellan ‘krzyczeć’, sgn. scellan, niem. Schall ‘dźwięk’, stfryz. skelda ‘łajać, besztać’, ang. scold, niem. schelten, litew. skélbti, skélbiu ‘plotkować’ < IE *skelH-, *skolH-;
- stisl. hvellr ‘jasno brzmiący’, gr. kýlla ‘szczenię’, litew. kãlė, kalė̃ ‘kurczę’, alb. këlüsh ‘młode zwierzę, zwłaszcza pies’, śir. cuilén (< *koli-gno-), wal. colwyn, stkorn. coloin, bret. kolen ‘szczenię’ < IE *kʷelH-, *kʷolH-;
- stisl. skval ‘paplanina, potok słów’, skvala ‘głośno mówić, wołać’, skvaldr ‘głośna rozmowa’, gr. skýlaks ‘szczenię, młode zwierzę’, litew. skalìkas ‘pies myśliwski używany do nagonki’, skãlyti ‘szczekać’, pol. dial. skolić, skulić ‘skamlać’ < IE *skʷelH-, *skʷolH-;
- gr. kalláion ‘grzebień koguta’, stir. cailech ‘kogut’ (< *kaljākos), ogam gen. caliācī, wal. ceiliog, łot. kaļôt ‘przywoływać’ < IE *kolj-;
- scs. klakolъ, ros. kólokol ‘dzwon’ < IE *kolkol-;
- litew. kañkalas ‘dzwonek’, pol. kąkol < IE *konkol-;
- łac. clārus ‘głośny, jasny’, stang. hlōwan ‘ryczeć’, hlētan ‘chrząkać’ < IE *kleH-;
- łac. clāmāre ‘krzyczeć’, pol. klaskać (< *klěskati) < IE *kleH-;
- stang. hlimman ‘dźwięczeć, rozbrzmiewać’, hlimme ‘wartki potok’, hlemm ‘krzyk’, sgn. hlamōn ‘szumieć’ < IE *klem-, *klom-;
- gr. klónos ‘zgiełk bitewny’, stang. hlynn ‘krzyk; wartki potok’, hlynnan, hlynian, hlynsian ‘krzyczeć’, hlynrian ‘grzmieć’, gehlyn ‘wrzask’, skr. krándati ‘krzyczy’, łot. klentēt ‘przeklinać’, scs. klęti, klьnǫ, pol. kląć, klnie < IE *klen-, *klĕn-, *klon- (zmieszane z *klin- ‘schylać się’);
- łac. clangor ‘dźwięk, brzęk’, gr. klaggḗ < IE *klang-;
- pol. chełpić się (< *xъlpiti sę) < IE *kHel-p-;
- pol. chełbić się, chluba < IE *kHel-bh-;
- pol. chrobry ‘mężny, waleczny’ (< *xorbrъ) < IE *kHor-bh-;
- wal. galw ‘krzyczeć, pozywać’, śbret. galu ‘wezwanie, apel’ (< *gol-w-); śir. gall ‘sława, chwała’ (< *gol-n-); skr. gargara- ‘jakiś instrument muzyczny’, scs. glagolъ ‘słowo’, glagolati ‘mówić’, ros. gologólit ‘paplać’ (<*gol-gol-); śgn. kalzen, kelzen ‘plotkować, paplać’; stfryz. kaltia ‘mówić’ (< *gol-d-); łac. gallus ‘kogut’, stnord. kall ‘wołanie’, kalls ‘podburzanie, rozdrażnianie’, stang. callian ‘wołać’, ang. call, sgn. kallōn ‘plotkować’, oset. ɣalas ‘głos’, litew. gal͂sas ‘odgłos’, pol. głos (< *gol-dh-s-) < IE *gol-;
- stnord. klapp ‘trzask’, sgn. klapf ‘plotki, huk, uderzenie, wstrząs’ < IE *gla-b-;
- stang. clatrian ‘klekotać, turkotać’, niem. Klatz ‘plama’ < IE *gla-d-;
- gr. glázō ‘pozwolić brzmieć pieśni’, stnord. klaka ‘ćwierkać’, klakkr ‘kleks, gruda, obłok’, stang. clacu ‘zniewaga’, ang. clack ‘klaskać’, niem. Klecks ‘kleks’ < IE *gla-g-;
- sgn. klinkan ‘brzmieć’, ang. clink, szw. klinka ‘dzwonić, brzdąkać’ < IE *gleng-;
- skr. garhati ‘skarży się, gani’, garhā ‘nagana’, gr̥hú- ‘żebrak’, aw. gǝrǝzaiti ‘skarży się’, oset. ɣärzun ‘jęczeć’; sgn. klaga ‘skarga’, klagōn ‘skarżyć się’, niem. Klage, klagen, śir. glām ‘krzyk, przekleństwo’ (< *glagh-smā) < IE *galgh-, *gl̥gh-, *glagh-;
- sgn. klingan ‘brzmieć’, niem. klingen < IE *glengh-;
- litew. girdė́ti ‘słyszeć’, gar͂sas ‘dźwięk; sława’ < IE *ger-dh-, *gor-dh-;
- stisl. gjalla ‘zabrzmieć’, galdr ‘śpiew, inkantacja’, ang. yell ‘wyć’, niem. gellen ‘zabrzmieć’, stang. galan ‘śpiewać, wyć’, got. gōljan ‘pozdrawiać’, ros. galit′sja ‘wyśmiewać’, dial. galúcha, gal′ ‘śmiech’ (< *ghōl-), skr. gharghara- ‘brzęczący; alarm’ (< *ghol-ghol-), stang. gielpan ‘chełpić się’, śgn. gelpfen, gelfen (< *ghel-b-), sgn. gelbōn ‘oszukać’, skr. pragalbha- ‘zdecydowany, odważny’, litew. gul̃binti ‘chwalić’ (< *ghel-bh-), sgn. galm ‘alarm’ (< *ghol-m-), isl. gelta ‘szczekać’, sgn. gelzōn ‘wrzasnąć’ (< *ghel-d-) < IE *ghel-, *ghol-, *ghōl-;
- śgn. glīen ‘krzyczeć’ < IE *ghleH-;
- łot. valoda ‘język, mowa’, scs. volati, pol. wołać < IE *wol-.
|
*ǵneib-
- litew. gnī́bti ‘szczypać’, gnaĩbis ‘uszczypnięcie’ < IE *gneib-;
- ang. knife ‘nóż’, niem. kneifen ‘szczypać’ < IE *gneibh-,
- litew. žnī́bti ‘dziobać, szczypać’, łot. zniêbt ‘mocno ściskać, dusić’, žņaîbît ‘ściskać, szczypać’ < IE *ǵneib-;
- litew. kneĩbti ‘wyzbierać, przegarnąć, majstrować, wtykać’ < IE *kneibh-;
- stnord. hnīpa ‘zwieszać głowę, być smutnym’, stang. hnipian ‘pozwolić głowie opaść, pochylać się, być smutnym, być sennym’, litew. knìbti ‘zapadać się’, łot. kniêbt ‘szczypać’ < IE *kneib-;
- łot. knĩpêt ‘szczypać’ < IE *kneip-;
- litew. šnĩpti ‘szczypać’, łot. šņiêpt ‘szczypać’ < IE *ḱneip-;
- łot. šņaîbît, šņiêbt ‘wykrzywiać usta’ < IE *ḱneib-.
|
gniazdo
- pol. gniazdo, scs. gnězdo < IE *g(h)noizdo-;
- litew. lìzdas < IE *lizdo-;
- ang. nest, łac. nīdus, skr. nīḍa- < IE *nizdo-.
|
gnida
- pol. gnida, łot. gnīda, stnord. gnit, stszw. gnether, szw. gnet, duń. gnid < IE *ghnid-;
- litew. glìnda < IE *ghlindā;
- łac. lēns, gen. lendis < IE *ghlend-;
- ang. nit, stang. hnitu, niem. Niss, Nisse < IE *knid-.
|
gród
- pol. gród, ogród, ogrodzenie, żerdź, ros. górod ‘miasto’, litew. gar̃das ‘ogrodzenie’, alb. gardh ‘płot’, skr. gr̥hás ‘dom, mieszkanie’, aw. gərəða- ‘jaskinia, domostwo’, toch. B kercci, kerciye ‘pałac, budowla’, fryg. Manegordum ‘miasto Manesa’, goc. gards ‘dom’, stisl. gerði ‘działka, ogrodzone poletko’, ang. yard ‘ogrodzone podwórze’, gr. korthílai ‘skręty, skupiska, kopce’ < IE *ghordh-, *gherdh-;
- ros. zoród ‘stóg, ogrodzone miejsce na stóg’, litew. žárdas ‘ogrodzone miejsce do suszenia lnu lub grochu’, žar̃dis ‘zagon’, prus. sardis ‘płot’, fryg. Manezordum ‘miasto Manesa’ < IE *ǵhorHdh-;
- łac. hortus ‘ogród’, gr. khórtos ‘ogrodzone miejsce’, het. gurta ‘cytadela, akropol’ < IE *ghort-;
- może też stang. targe, sgn. zarga ‘ogrodzenie’, niem. Zarge ‘odrzwia’, PG *targō-, *targōn- ‘oprawa, ogrodzenie, tarcza’, litew. dar̃žas ‘ogród’ < IE *dorǵh-;
- zob. też targ.
|
*gʷelbh-
- gr. délear ‘przynęta’ < IE *gʷelew-;
- skr. gárbha- ‘łono, macica’, aw. garəwa-, gr. delphýs < IE *gʷelbh-;
- łac. vulva, volva ‘łono’ < IE *gʷolw-;
- łac. volba ‘łono’ < IE *gʷolbh-;
- łac. bulba ‘łono’ < IE *bolbh-;
- ang. womb ‘łono’, niem. Wamme < IE *wombh-;
- sgn. kilbur ‘jagnię płci żeńskiej’, stang. cilforlamb, ang. calf ‘cielę’, niem. Kalb < IE *gelbh-,*golbh-;
- możliwe dalsze związki, zob. głęboki, żołądek.
|
jaskółka
- pol. jaskółka, ros. lastočka, por. wyżej, może IE *lāst-;
- litew. lakštingala ‘słowik’ (wg lakstaũ, lakstýti ‘latać’?);
- łac. luscinia ‘słowik’ < IE *luskaniā, może zamiast *nokt-kaniā, por. wyżej;
- ang. nightingale ‘słowik’ (według stang. galan ‘śpiewać, krzyczeć’) < IE *nokt-kalia;
- gr. khelīdṓn, khelidwṓn ‘jaskółka’ < IE *ǵhelidw-;
- gr. kíkhlē ‘drozd’ < IE *ǵhi-ǵhel-;
- łac. hirundo ‘jaskółka’ < IE *ǵhirund-, por. wyżej;
- alb. dallëndyshe < IE *ǵhol-ont-;
- może litew. kregždė͂, krẽgždė < IE *kredǵh-;
- ang. -gale w nightingale ‘słowik’, niem. Nachtigall, śir. gelbund ‘wróbel’, litew. lakštingala ‘słowik’ < IE *ǵhol-, *ǵhel-;
- pośredni związek z ang. swallow, hol. zwaluw, sgn. swalawa, niem. Schwalbe, stnord. svala ‘jaskółka’ < IE *swolu- ‘żółtoszary’ (zamiana *ǵhelu- ‘żółty’);
- słow. *solvьjь ‘słowik’, pol. słowik, prus. salowis, por. sgn. salo, salawēr ‘ciemny, mętny’, ang. sallow ‘blady’ < IE *solu-, *solōu-;
- gr. koloiós ‘kawka’ < IE *ḱol-;
- celt. alauda ‘skowronek’ (→ łac.) < IE *alaud-, por. wyżej;
- łac. lud. *vannellum ‘czajka’ (→ fr. vanneau), związek z ir. fáinle, fáinleog ‘jaskółka; jerzyk’, stir. fannall, szk. fainleag, wal. gwennol, bret. gwennili < IE *Hwet- ? – por. gr. aetma ‘płomień’ (?), áēma ‘wianie’, łac. vannus ‘wachlarz’;
- ir. áinle, áinleog z nieregularnym zanikiem f-.
|
jaszczur
- pol. jaszczur, jaszczurka, prus. estureito < IE *āskeur-;
- ros. jaščer < IE *āsker-;
- łot. šķir̃gata, šķìrgaîlis, alb. hardhëlë < IE *skr̥g-, *skerǵ-;
- łac. lacerta < IE *dlaker-, por. wyżej;
- gr. drákōn ‘smok, wąż’ < IE *drakon-;
- gr. askarís ‘robak, larwa’ < IE *askarid-;
- gr. Hez. skarís ‘robak’ < IE *skarid-;
- skr. śalabha- ‘szarańcza’ < IE *ḱolobh-;
- litew. skėrỹs < IE *skēri-;
- łac. locusta < IE *dlokust-, por. wyżej.
|
*jem-
- łot. jumis, juma, jume ‘dwie połączone rzeczy’ < IE *jumi-, *jumā-;
- skr. yamá- ‘bliźniak’, aw. yə̄ma-, stir. emuin ‘bliźniacy’, emnatar ‘podwajają się’ < IE *jemo-;
- łac. geminus, -a, -um ‘bliźniaczy, podwójny’ < IE *gem-;
- litew. kemerĩs ‘owoc lub orzech zrośnięty z dwóch’ < IE *kem-.
|
język
- pol. język, PS *ęzy, prus. insuwis < IE *n̥ǵhuH-;
- pol. jęzor < IE *n̥ǵhor-;
- pol. ozór < IE *aǵhor-;
- litew. liežùvis, arm. lezu < IE *leiǵhuH-;
- ir. ligur < IE *liǵhuH-;
- łac. lingua < IE *ln̥ǵhuH-;
- skr. jihvā́ < IE *ǵiǵhuH-;
- łac. gingīva ‘dziąsło’ < IE *ǵn̥ǵhiHw-;
- gr. glōkhís, gen. glōkhĩnos ‘koniec, języczek, czubek strzały’, glõtta, glõssa ‘język’ < IE *gloHǵhi-;
- aw. hizvā- (ż), hizū- (m), alb. gjúhë < IE *siǵhuH-;
- stłac. dingua, goc. tuggo, sgn. zunga, niem. Zunge, ang. tongue < IE *dn̥ǵhuH-;
- stir. tengae, śwal. tafawt, tauawt < IE *tn̥ǵhwāt-;
- toch. käntu < IE *ǵn̥dhuH-.
|
kamień
- pol. kamień, kamy-k < IE *kām-;
- stisl. hamarr ‘skała’, ang. hammer ‘młot’ < IE *kam- (*kəm-);
- litew. akmuõ ‘kamień’, skr. aśman- ‘kamień’, gr. ákmōn ‘kowadło’ < IE *akm-, *aḱm-.
|
*kend-
- het. ḫandaiš, ḫandaš ‘ciepło’, stir. and- ‘rozpalać’, gr. ánthraks ‘węgiel’ < IE *Handh-;
- łac. candeō ‘świecić’, candor ‘jasne światło’, candidus ‘jasny’, candidātus ‘ubrany na biało’, candēla ‘świeca’, incendō ‘rozpalam’, wal. cann ‘lśniący’, śbret. cann ‘księżyc w pełni’ < IE *kand(h)-;
- skr. candrá- ‘lśniący’ < IE *kend-;
- skr. śāśad- ‘przewyższać, wyróżniać się’, gr. dor. kékadmai (att. kékasmai, perf. od kaínymai) < IE *ḱe-ḱn̥d-;
- skr. chándas- ‘hymn pochwalny’, chadáyati ‘ukazuje się’, alb. hënë ‘księżyc’ < IE *sḱend-, *sḱond-, *sḱn̥d-;
- łac. carbō ‘węgiel drzewny’ < IE *kardh-;
- łac. cremō ‘palę’ < IE *kredhm-.
|
lis
- pol. lis, ros. lisa < IE *wleipso- (*wleipḱo-);
- łot. lapsa < IE *wlopsā- (*wlopḱā-);
- litew. lãpė, prus. lape < IE *wlopjā-;
- gr. alṓpēks, D alṓpekos, < IE *H2loH3pek-;
- gr. alōpós < IE *H2loH3po-; niereg. ngr. alepoũ;
- łac. vulpēs, volpēs, volpēx < IE *wl̥pei-, *wl̥pek- (bliskie germ. nazwie wilka, *wulfa-, i wilczycy, *wulbjō-, oraz litew. vilpišỹs ‘dziki kot’, śpers. gurpak, npers. gurba ‘kot domowy’);
- skr. lopāka, lopāśa ‘szakal’ < IE *loupēko-, *loupēḱo-;
- goc. faúhō ‘lis’ < IE *pukā-;
- hol. vos, ang. faws < IE *pus-;
- ang. fox ‘lis’, vixen ‘lisica’ (niereg. v-), niem. Fuchs < IE *puks-.
|
łabędź
- pol. łabędź < PS *olbǫdь < IE *olHbond-;
- stpol. także łabęć, czes. labuť < PS *olbǫtь < IE *olHbont-;
- ros. lébed′ < PS *elbedь; sgn. albiz, stisl. o̦lptr < PG *elpet-, *alpet- < IE *elHbed-, *olHbed-;
- litew. balañdis ‘gołąb’ < IE *bolHond-;
- pol. gołąb, ros. golubój ‘bladoniebieski’, prus. golimban ‘niebieski’, litew. gelumbė͂ ‘ubranie’ < IE *golomb-;
- łac. columba ‘gołąb’, gr. kólymbos ‘nurkowanie, nur (Colymbus)’ < IE *kolomb-;
- łac. palumbēs ‘gołąb grzywacz’ < IE *pəlomb-;
- pers. kabūtar ‘gołąb’ (→ prus. keutaris) < IE *kobuH-;
- litew. gul͂bė, gulbė͂ ‘łabędź’, s-ch. dial. gūb < IE *gl̥b-;
- pol. dial. kiełp ‘łabędź’, s-ch. kup, ros. dial. kolp′ ‘warzęcha’ < PS *kъlpь < IE *kl̥p-;
- zob. także biały.
|
łgać
- pol. łgać, goc. liugan ‘kłamać’, laugnjan ‘przeczyć’, sgn. lugî ‘kłamstwo’, stlitew. luginaite ‘zdradziecki’, stir. D lp logaissi ‘kłamcy’, follugaim ‘ukrywam’ < IE *leugh-;
- stisl. lokka ‘oszukiwać’, litew. lūgóti ‘prosić’, łot. lùgti < IE *lug-.
|
mrówka
- pol. mrówka, strus. morovii, słoweń. mrávlja, mrȃv < PS *morvь- < IE *morwi-;
- ros. muravéj < IE *mourāwi-;
- stisl. maurr < IE *mouru-;
- śir. moirb < IE *morbhi-;
- łac. formīca < IE *bhormīk-;
- gr. mýrmēks < IE *murmāk-;
- gr. býrmāks < IE *burmāk-;
- gr. órmikas < IE *ormikə-;
- aw. maorīš, maoiri- < IE *mourī-;
- skr. vamra- < IE *womro-.
|
mucha
- pol. mucha < IE *mousā (*mouksā);
- pol. meszka, mszyca, litew. musià, mùsė, musìs < IE *musi-;
- łac. musca < IE *muksā (*muskā);
- stsas. muggia ‘komar’, sgn. mucka, stang. mycg < IE *mukjā;
- stisl. mý < IE *muHjā;
- gr. myĩa ‘mucha’, att. mỹa, ngr. mýga (niereg.) < IE *muHsjā;
- orm. mun < IE *muHson-;
- może też litew. mãšalas ‘komar’, mãkatas ‘meszka’, skr. maśáka- ‘bolimuszka, komar’ < IE *moḱo-, *moko-;
- skr. mákṣ-, mákṣā, makṣikā ‘mucha, pszczoła’ < IE *moḱso-.
|
nać
- pol. nać ‘liście i łodygi’, prus. noatis ‘pokrzywa’, litew. natrė͂, nõterė ‘t.s.’, łot. nâtre ‘t.s.’ < IE *naHt-, *nat-;
- ang. nettle ‘pokrzywa’, stang. netele, niem. Nessel, sgn. nazza, nezzila < PG *nati- < IE *nəd-.
|
nagi
- pol. nagi, litew. núogas, skr. nagná-, stir. nocht, wal. noeth, łac. nūdus (*nogʷedos), goc. naqaþs, naqad-, niem. nackt, ang. naked, het. nekumant- < IE *nogʷ-, *negʷ-;
- aw. maɣna- < IE *mogʷ-;
- gr. gymnós < IE *gŏgʷ-;
- gr. Hez. lymnós, stir. lomm, lommar, wal. llwm < IE *logʷ-.
|
*nāu-
- gr. naũs, neõs ‘statek’, łac. nāvis, skr. nāu- < IE *nāu-;
- stsas. naco ‘czółno’, sgn. nacho, niem. Nachen, dial. Ache (niereg.) < IE *nag-.
|
paproć
- pol. paproć, ros. páporot′, bułg. páprat < IE *pōporəti-;
- stczes. kарrаtiе, słowac. kарrаtiе < IE *kōporəti-;
- słowac. рарrаdiе < IE *pōporəd(h)i-;
- czes. kарrаd < IE *kōporəd(h)i-;
- litew. papártis < IE *poporəti-;
- litew. papar̃tis, papartỹs < IE *poporti-;
- łot. paparde, paparda < IE *poporəd(h)-;
- łot. paparske, paparkste, paparksts < IE *poport-k-;
- skr. párpaṭa- ‘gatunek zioła (Helyotis, Mollugo)’ < IE *porporto-;
- gr. ptéris, ptéreōs; pterís, pterídos < IE *pteri-, *pterid-;
- ang. fern, stang. fearn, sgn. farn < IE *porno-;
- sgn. farm < IE *pormo-;
- gal. ratis, ir. raith, wal. rhedyn, bret. raden < IE *prəti-.
|
pąć
- stpol. pąć ‘droga’ (por. pol. pątnik), scs. pǫtь, łac. pons, D pontis ‘most’, gr. pátos ‘ścieżka’, póntos ‘morze’ (pierw. ‘droga przez morze’) < IE *pont-, *pn̥t-;
- ang. path ‘droga, ścieżka’, niem. Pfad < PG *paþa- < IE *bot-;
- możliwe, że dalej spokrewnione z ang. foot, łac. pēs, ped-, gr. poũs, pod- < IE *pod-, *ped-.
|
pchła
- pol. pchła (niereg.), stpol. błeszka, ros. bloxá < PS *blъxa, litew. blusà < IE *blusā;
- alb. plesht, orm. lu, skr. plúṣi- < IE *plus-;
- gr. psýlla, psýllēs < IE *psul-;
- łac. pūlex < IE *pusl-;
- orm. low < IE *p(s)lou-;
- ang. flea, stang. fleah < PG *flaux- < IE *p(s)louk-.
|
pięć
- pol. pięć, scs. pętь, litew. penkì, skr. pañca, gr. pénte < IE *penkʷe;
- łac. quinque < IE *kʷenkʷe;
- goc. fimf < IE *pempe.
|
pięść
- pol. pięść, niem. Faust, ang. fist < PG *funxʷ-sti- < IE *pn̥kʷsti- (por. ang. finger ‘palec u ręki’ < *fungʷ-r-);
- gr. pygmḗ < IE *pŏgʷm-;
- łac. pugnus ‘pięść’ < IE *pŏgʷn-;
- litew. kùmštis, prus. kuntis ‘pięść’ < *kūmpstis, ang. hand < IE *kn̥Hp-sti-, *konp-stu-.
|
płakać
- pol. płakać, opłakiwać, litew. plàkti, plakù ‘ubijać, chłostać’, plõkis ‘uderzenie rózgą’, gr. plḗssō < *plākjō ‘uderzam’, stisl. flaga ‘nagły atak’, flögra ‘trzepotać’, ang. flaw ‘szkwał’ < *plāk-;
- gr. plḗgnȳmi ‘uderzam’, plēgē ‘uderzenie’, łac. plangere ‘bić’, goc. flōkan ‘opłakiwać, bić się w piersi’, stisl. flóki ‘filc’, flökra ‘wałęsać się’, niem. Fluch ‘przekleństwo’ < *plāg-.
|
płuco
- pol. płuco, czes. plíce (lm), scs. plušta, pljušta (lm), prus. plauti, litew. plaũčiai, łot. plàušas, plàuši (i niereg. plaûkšas, plaukši), gr. pléumōn < IE *plouti-, *pleuti-, *pleumon-;
- gr. pnéumōn < IE *pneumon-;
- łac. pulmō < IE *pulmon-;
- skr. klóman-, kloma- ‘prawe płuco’ < IE *kʷlou-.
|
*pod-
- ang. fat, vat ‘kadź, cysterna, zbiornik’, niem. Fass ‘beczka’, sgn. faʒ, stnord. fat ‘naczynie, pokrywa, ubranie’, PG *fata- ‘garnek’, litew. púodas < IE *podos;
- łac. pōtus ~ pottus ‘kubek, naczynie do picia’ < IE *pōtos.
|
*pot-
- pol. potężny, łac. potis ‘potężny’, hospes, gen. hospitis ‘przyjaciel, gość, gospodarz’, nepōs, gen. nepōtis ‘wnuk’, gr. pósis, póssis ‘małżonek’, pótnia ‘pani, władczyni’, despótēs ‘pan domu, władca, posiadacz’, skr. pati- ‘małżonek’, litew. pàts ‘małżonek, sam’, viẽšpats ‘pan’ < IE *pot-;
- pol. gospodarz, ros. gospód′ ‘pan’ < IE *podh-;
- gr. despózō ‘panować, władać’, népodes ‘potomkowie’ < IE *pod-;
- może pol. pani (-a- na mocy reguły Wintera przed *-d-; por. gr. pótnia, déspoina ‘pani domu’) < IE *pod-niH.
|
pół
- pol. pół < IE *pol-;
- skr. phálati ‘pęka na dwie części’ < IE *pHol-;
- łac. spolium ‘łup, zdjęta skóra zwierzęcia’ < IE *spol-;
- ang. half ‘pół’ < IE *kolp-.
|
rak
- gr. karkínos ‘krab’, skr. karkata ‘rak’, karka ‘krab’ < IE *kark-;
- łac. cancer ‘rak’ < IE *kank-;
- pol. ros. rak < IE *raHko- lub (z przestawką) *HarHko-.
|
sarna
- pol. sarna, ros. sérna ‘kozica’, strus. sьrna ‘sarna’, gr. kárnos ‘zwierzę hodowlane, owca’, litew. šérnas ‘dzik’ < IE *ḱrH2n-;
- litew. stìrna ‘sarna’ < IE *strH2nā.
|
serce
- pol. serce, scs. srьdьce < PS *sьrdьce, litew. širdìs, prus. seyr, goc. haírtō, niem. Herz, ang. heart, łac. cor, gen. cordis, stir. cride, ir. croidhe, gr. kardía, hom. kẽr, orm. sirt, het. karz, kir, gen. kartijaš, skr. śraddhā- ‘zaufanie, poświęcenie’ < IE *ḱērd-, *ḱrd-, *ḱred-;
- skr. kārdi- ‘serce’ < IE *krd- (kentum, zapożyczone?);
- skr. hr̥d-, aw. zərəd- < IE *ǵhrd-.
|
słońce
- pol. słońce < PS *sъlnь-ko < IE *sl̥n-;
- łac. sōl < IE *swoHl-;
- gr. hḗlios < IE *sweHl-;
- gr. hom. ēélios, dor. āélios < IE *seHwel-;
- litew. sáulė, stnord. sowulo, szw. sol < IE *souHl-;
- skr. súvar, gen. sū́ras < IE *suHel- ~ *suHl-;
- goc. sugil ‘runa s’, stang. syʒel ‘słońce’ < IE *sukel-;
- ang. sun, niem. Sonne < IE *sn̥n-.
|
swoboda
- pol. swoboda, ros. svobóda ‘swoboda, wolność’, strus. svobóda ‘wolność, niepodległość’, scs. svobьstvo ‘osoba’ < PS *svob- < IE *swobh-;
- pol. osoba, scs. sobьstvo ‘osoba’ < PS *sob- < IE *sobh-;
- stpol. świeboda ‘wolność’ < PS *svěboda < IE *swēbh-;
- ros. slobodá ‘osada wolnych rolników’, strus. slobóda ‘wolność osobista’ < PS *sloboda < IE *slobh-;
- ang. self ‘dusza, sam’, goc. silba ‘sam’ < IE *selbh-.
|
syty
- pol. syty, może het. sunnai ‘napełnia’ < IE *sūt-;
- może pol. suty, sowity < IE *səut-, *səwīt-;
- litew. sotùs ‘syty’, łot. sãts ‘sytny, pożywny’, goc. sōþ ‘nasycenie’ < IE *sāt-;
- łac. satis ‘wystarczy’, satur ‘syty, pełny’, gr. áatos ‘nienasycony’, ir. sathach ‘syty’ < IE *sət-;
- może gr. hádēn, joń. ádēn ‘wystarczy’ < IE *səd-.
|
szuja
- pol. szuja, scs. šujь ‘lewy’, skr. savya- < IE *seujo-; także wal. aswy, aseu < IE *adseujo-;
- gr. skaiós, skaiwós ‘lewy’, łac. scaevus, trac. skaivas < IE *skaiwo-;
- stisl. skeika ‘zbaczać, skręcać w bok’ < IE *skaigo-;
- śgn. schiec ‘skośny, skrzywiony’ < IE *skaiko-;
- niem. schief ‘skośny, skrzywiony’ < IE *skaipo-.
|
śledziona
- pol. śledziona < *sledena < IE *seldhen-;
- stpol. śleziona, scs. slězena < †selzen-, stir. selg < IE *selǵhen-;
- ros. selezënka, ukr. selezínka < †sьlezen- < IE *sileǵhen- (†selzen- dałoby **solozen-);
- skr. plīhán-, aw. spərəzan- < IE spl̥Hǵhen-
- łac. lien < IE spliǵhen-;
- gr. splḗn (→ ang. spleen), gen. splēnós < IE *spleHn-;
- gr. splánkhna ‘wnętrzności’ < IE *splənǵhn-;
- orm. phaicałn ‘śledziona’ < IE *spaiǵaln-;
- litew. blužnìs, prus. blusne < IE *bhluǵhn-.
|
świnia
- pol. świnia, aw. hū (gen.), alb. thi, ang. sow, swine, niem. Sau, Schwein, toch. B suwo, gal. sutegis ‘chlew’, łac. sūs ‘świnia’, gr. hỹs < IE *suH-, *suHiH-;
- skr. sūkara ‘wieprz’, pers. xūk < IE *suHk-;
- łac. sucula ‘młoda świnia’, stang. sugu ‘locha’ < IE *suk-,
- szw. sugga, stir. soc, socc ‘ryj’, śwal. huch, hwch ‘świnia’, bret. houc’h, pcelt. *sukko- ‘świnia’ < IE *sukk-;
- gr. sỹs z nieregularnym s-.
|
targ
- pol. targ, ros. torg ‘targ, handel, sprzedaż’, litew. tur̃gus ‘targ, rynek’ < PBS *turgus < IE *tr̥gu-;
- łot. tìrgus < PBS *tirgus < IE *tr̥gu-;
- wenet. Tergéste ‘Triest’, Opitergium, ilir. tergitio ‘kupiec’ < IE *tr̥g-;
- alb. tregë ‘targ’ < IE *treg-;
- zob. też gród.
|
twardy
- pol. twardy, ros. tvërdyj, gr. sárdion ‘rodzaj kamienia szlachetnego, karneol’, niem. Quarz ‘kwarc’, śgn. quarz, PG *þwart- < IE *twr̥d-, *tward-;
- litew. tvìrtas ‘mocny, silny, zdrowy, twardy, trwały’, łot. tvirts ‘mocny, twardy’ < IE *twr̥Ht-;
- może łac. dūrus ‘mocny, twardy’ < IE *duHr-;
- może goc. hardus ‘twardy’, gr. kratýs ‘silny’ < IE *kr̥tu-.
|
wesz
- pol. wesz < IE usi-;
- ang. louse < IE lūs-;
- litew. utė͂, łot. uts < IE uti-;
- skr. yū́kā < IE jūkā-.
|
woda
- pol. woda, stang. wæd ‘woda, morze’ < IE *wodhō- (-d- wyklucza w słow. reguła Wintera);
- łac. vadum ‘woda, płycizna’, ang. water < IE *wado-;
- gr. hýdōr ‘woda’, D hýdatos < IE *wŏdōr-, *wŏdnt-;
- skr. udaká-, gen. udná- < IE *udn-;
- łac. unda ‘fala’, łot. ûdens < IE *wn̥dhā-, *wn̥dhō-;
- stnord. uðr ‘fala’, pl. unnir, stang. ýð ‘fala, powódź’, sgn. undea, PG *unþjō, *unðjō < IE *undhjā-;
- litew. vanduõ ‘woda’ < IE *wondhō-.
|
wół
- het. *guwau ‘bydlę, wół, krowa’, toch. A ko, pl. kowi, stir. bó, gr. boũs, sgn. chuo, kuo, niem. Kuh, stszw. kō, skr. gáuḥ, aw. gāuš, orm. kov, łot. gùovs, litew. gaujà ‘stado’, gúotas ‘t.s.’, scs. *govędo ‘bydlę, wół, krowa’, gu-mьno ‘stodoła’, pol. gówno < IE *gʷouH-, acc. *gʷoHm (por. sumer. gu < gud ‘byk’);
- stang. cū, ang. cow, stisl. kýr < IE *gʷuH-;
- stnord. kvīgr ‘byczek’, niderl. kween < IE *gʷuHiH-;
- łac. bōs, gen. bovis < IE *bouH- (zapewne zapożyczenie z osk.);
- stwal. stkorn. buch, nwal. buwch, bret. buc’h (< *boukkā), może łac. vacca < IE *gʷoukH-;
- skr. vaśā ‘krowa’, może łac. vacca < IE *weḱH-;
- scs. volъ, gen. volu, pol. wół < IE *wolu- (z wymianą *gʷ : w oraz u : l jak w swoboda ~ słoboda, por. hipotezę zapożyczenia uralskiego lub ałtajskiego).
|
wydra
- pol. wydra, litew. údra, ang. otter, gr. hydrā ‘wąż wodny’ < IE *udrā (BS *ū przed *d na mocy reguły Wintera);
- łac. lutra ‘wydra’ < IE *lutrā.
|
ziemia
- pol. ziemia, łac. humus < IE *dhǵhem-, *dhǵhom-;
- het. tekan, gr. khthṓn, D khthonós < IE *dhǵhon-;
- gr. khamaí ‘na ziemi’, het. gimra-, gimmara ‘pole, niwa’, skr. gmá -ḥ ‘ziemi’ (D od kṣā́ḥ) < IE *ǵhĕm-.
|
żec
- stpol. żec, żgę (por. pol. pożoga) < PS *žeg- < IE *gʷhegʷh-;
- pol. zgaga < PS *-gag- < IE *gʷhōgʷh-;
- pol. dziegieć, stczes. dahněti ‘tlić się’ < PS *deg-, *dag-, litew. dègti ‘palić się’, degùtas ‘dziegieć’, dãgas ‘żar’, stir. daig ‘ogień’, ang. day ‘dzień’, goc. dags ‘dzień’, skr. dáhati ‘palić’, łac. foveō ‘ogrzewam, pielęgnuję’, febris ‘gorączka’, gr. téphrā ‘popiół’ < IE dhegʷh-, dhōgʷh-.
|
żołądek
- gr. kholás, gen. kholádos ‘brzuch’, pol. żołądek < IE *ghelondo-, *gholn̥d-;
- litew. skilándis ‘żołądek świński’ < IE *skĕlond-;
- litew. skil͂vis ‘żołądek, wole’, łot. šķilva ‘kurzy żołądek’ < IE *skl̥w-;
- możliwe dalsze związki, zob. głęboki, gʷelbh-.
|
żywy
- pol. żywy, łac. vīvus, gr. bíos ‘życie’ < IE *gʷīHʷ-wo-;
- gr. zõion ‘zwierzę’ < IE *gʷjoHʷ-jo-;
- ang. quick ‘żwawy, szybki’, trac. kik- < IE *gʷigʷ-jo-.
|