Problemy poprawnościowe – 1

Część poprzedniaPowrót do pierwszej strony

Problems of orthoepy – part 1

Previous partBack to the first page


Strona ta będzie pisana wyłącznie w wersji polskojęzycznej. Zrozumienie sensu opisywanych tu perełek wymaga bowiem biegłej znajomości języka polskiego. Jeśli chciałbyś się podzielić swoją wiedzą, spostrzeżeniami lub domysłami, napisz! A może sam zaproponujesz jakieś ciekawostki językowe? Rozwiązania będą zamieszczane po pewnym czasie od pojawienia się problemu.   The page will be written in Polish version only. You must be able to speak Polish fluently if you want to understand the presented material.


Skróty i symbole objaśniono tutaj.

Homonimy A-O

głąb * wyżąć * ul * napaść * razem * zaś * kary * tam * aria * muł * piec * szczecina * brać * długi * przepaść * maść * tyle * pokój * koło * orka * mat * nadawać * wieść * żebra * bal * mata * droga * tur * damy * mina * jak * wina * lać * staje * przypadek * maja * może * pal * rakieta * zamek

Poniższe przykłady dotyczą wyrazów o identycznej pisowni i wymowie, lecz różnym znaczeniu. Warto jednak wiedzieć, że właściwie o homonimii powinno się mówić tylko w przypadku różnego pochodzenia wyrazów mających różne znaczenia. Jeśli natomiast identycznie dziś wyglądające formy o różnym znaczeniu mają wspólne pochodzenie, mamy do czynienia z przypadkiem polisemantyzmu. Ponieważ jednak w tym miejscu nie jest moim celem prezentowanie wywodów etymologicznych i takie rozgraniczenie prowadziłoby tylko do niepotrzebnych komplikacji, ograniczam się wyłącznie do obecnego stanu języka i przyjmuję inną (wyżej podaną) definicję homonimii.

Najbardziej chyba znanymi przykładami homonimów (w takim właśnie, szerokim znaczeniu) są terminy zamek i pokój. Homonimia jest jednak w języku polskim bardzo pospolitym zjawiskiem.

Aria – aria

  1. Rzecz. m-os. Aria – członek ludu, który podbił Indie w epoce prehistorycznej (częściej lm Ariowie).
  2. Rzecz. ż aria – utwór wokalny będący częścią opery, operetki, oratorium.

Atlantyda

  1. Rzecz. ż Atlantyda – mityczny ląd zamieszkany przez doskonałą rasę ludzi, rzekomo zatopiony 10 000 lat temu.
  2. Rzecz. m-os. o odm. ż Atlantyda, lm Atlantydzi – mieszkaniec Atlantydy.

bal
Na wielkim balu siedziała mała, smutna dziewczyna.

  1. bal, D lp balu, D lm balów – duża zabawa.
  2. bal, D lp bala, D lm bali – obrobiony pień drzewa.

bez
Bez bez bez.

  1. bez, D lp bzu – dziko rosnący krzew lub niskie drzewo z rodziny przewiertniowatych, Sambucus nigra, dziki bez.
  2. bez, D lp bzuniepoprawnie: ozdobny krzew z rodziny oliwkowatych, Syringa vulgaris, poprawnie: lilak.
  3. bez – przyimek łączący się z wyrazami w dopełniaczu, wyrażający brak czegoś.
  4. beza, D lm bez (bezów jest błędem) – ciastko z ubitego na pianę białka, zapieczonego z cukrem.

boże
Zob. homofony.

  1. MBW n lp i nm-os. lm przym. boży (od bóg).
  2. W lp od bóg.

brać
Cała brać zaczęła się za boki brać.

  1. Rzecz. ż – bractwo, grupa, gromada, bracia.
  2. Czas. ndk – ujmować, chwytać, dostawać.

brakować

brzęknąć

  1. Czas. dk – wytwarzać przerywany dźwięk (o kluczach, o graniu na gitarze itd.).
  2. Czas. ndk – nabrzmiewać, puchnąć (np. o nogach).

buchnąć

  1. Czas. dk – gwałtownie wydzielić coś z siebie lub rozprzestrzenić się w sposób gwałtowny.
  2. Czas. dk – uderzyć, wykonać nagły ruch (potocznie).
  3. Czas. dk – ukraść (potocznie).

buta

  1. buta – zbytnia pewność siebie, hardość, pycha, wyniosłość.
  2. but, D lp buta – wierzchnie okrycie stopy lub stopy i kostki, czasem również łydki; istnieją też znaczenia specjalne.

były
Były tam trzy dziewczyny, a z nimi i jej były.

  1. Przym. – taki, który był.
  2. Rzecz. o odm. przym. – były mąż, były chłopak (potocznie).
  3. 3 lm nm-os. cz. przeszł. od być.

celować

centrować

ci
Przyglądają ci się ci mężczyźni.

  1. Enklityczna forma C zaimka osobowego ty (forma pełna tobie).
  2. Partykuła wzmacniająca, np. w zwrotach masz ci los!, a to ci dopiero!.
  3. M lm m-os. zaimka wskazującego ten.

cis [cis]
Zob. homogramy.

  1. Dźwięk wyższy o pół tonu od c.
  2. Rodzaj izomeru geometrycznego związku organicznego, w którym wyróżnione atomy lub grupy atomów leżą po tej samej stronie wiązania.

cisnąć

  1. Czas. dk cisnąć – rzucić, wyrzucić.
  2. Czas. ndk cisnąć – wywierać nacisk (o parze – na ściany kotła, o obuwiu – na stopy).
  3. Czas. ndk cisnąć – gnębić, ciemiężyć (np. o długach).
  4. Czas. ndk cisnąć się – pchać się, tłoczyć się.

czapli

  1. Przym. od czapla.
  2. D lp i lm od czapla – ptak wodny i błotny z rodzaju Ardea lub Egretta.

czary

  1. MBW lm rzecz. m czar – nadzwyczajne zjawisko, zdarzenie przypisywane działaniu sił nadprzyrodzonych.
  2. D lp i MBW lm rzecz. ż czara – szerokie, niskie naczynie, używane zwykle do szlachetnych napojów.

czuć

damy
Bawimy się jak damy (ze znanego dowcipu…).

  1. M lm rzecz. ż dama – kobieta wytworna; figura w pewnych grach.
  2. 1 lm cz. przyszł. od dać – przekazać coś komuś.

deklarować

długi
Długi czas miał długi.

  1. Przym. – mający pewien wymiar liniowy, rozległy w przestrzeni lub w czasie.
  2. M lm od dług – zaciągnięta pożyczka.

Dobra – dobra

  1. M lp ż przym. dobry – dodatni, pozytywny, życzliwy, szlachetny, właściwy (wiele znaczeń pochodnych).
  2. D lp rzecz. n dobro – ideał moralny; dobroć; wartość potrzebna dla rozwoju człowieka.
  3. MBW rzecz. blp dobra – majątek ziemski.
  4. Rzecz. ż o odm. przym. Dobra – nazwa miejscowości, np. koło Limanowej.

dochodzić

dojrzeć

dokazywać

dołować

dopadać

dotrzeć

  1. Czas. dk – dostać się z trudem, dojść, dojechać, przeniknąć.
  2. Czas. dk – utrzeć dodatkową ilość.
  3. Czas. dk – wygładzić powierzchnię metalu, spowodować wygładzenie i dopasowanie się powierzchni trących.

droga
Ta droga była droga w utrzymaniu. Zob. homofony.

  1. Rzecz. ż – pas gruntu przeznaczony dla ruchu osób i pojazdów; szlak; trasa; podróż; sposób działania.
  2. M lp ż przym. drogi – cenny, kosztowny; bliski uczuciowo, kochany.

drób

  1. Rzecz. m-żyw. drób – ptactwo domowe, jak kury, gęsi, kaczki itp.
  2. 2 lp tr. rozk. od drobić – dzielić na drobne części; kruszyć.
  3. 2 lp tr. rozk. od drobić – stawiać drobne kroki; dreptać.

dwój

  1. D lm rzecz. ż dwója – w starej skali ocen: ocena niedostateczna, w nowej: dopuszczająca.
  2. 2 lp tr. rozk. od dwoić – dzielić mechanicznie skóry na dwie warstwy; podwajać.

dzieje

  1. MBW rzecz. blp dzieje – zdarzenia, wypadki, fakty z życia społeczeństwa lub człowieka; historia.
  2. 3 lp cz. ter. czas. ndk dziać – wyrabiać na drutach, szydełkiem lub maszynowo odzież lub materiał z nitek przędzy przez tworzenie oczek i łączenie ich z pionowymi lub poziomymi oczkami.
  3. dzieje się – 3 lp cz. ter. czas. ndk dziać się – odbywać się, stawać się, zdarzać się, zachodzić.

farbować

fiksowac

głąb
Głąb wpadł w głąb.

  1. Rzecz. m-nżyw. lub m-żyw. głąb (D lp głąba) – krótka i gruba łodyga roślin kapustowatych.
  2. Rzecz. m-żyw. lub m-osob. głąb (D lp głąba) – tępak, głupiec.
  3. Rzecz. ż głąb (D lp głębi) – głębokie miejsce, duża odległość od powierzchni (wody) lub od skraju (lasu), dziś raczej tylko w bierniku w głąb, poza tym zastąpione przez głębia.

gnój

  1. 2 lp tr. rozk. czas. ndk gnoić – uprawiać ziemię gnojem; nawozić; powodować gnicie, dopuszczać do gnicia; zanieczyszczać, brudzić; wyniszczać kogoś.
  2. MB lp rzecz. m-nżyw. gnój – stałe i płynne odchody zwierzęce, podlegające procesom fermentacyjnym, używane do nawożenia gleby; obornik, nawóz.
  3. M lp rzecz. m-os. gnój – obelżywe przezwisko stosowane do kogoś leniwego, ślamazarnego, nieporządnego.

godzi się

gotować

gra

  1. M lp rzecz. ż gra:
  2. 3 lp cz. ter. czas. ndk grać, zob. niżej

grab

  1. 2 lp tr. rozk. czas. ndk grabić – posługiwać się grabiami, wyrównywać grabiami powierzchnię ziemi lub zgarniać siano, zżęte zboże, śmieci itp.
  2. 2 lp tr. rozk. czas. ndk grabić – kraść, odbierać siłą; rabować, łupić.
  3. MB lp rzecz. m-nżyw. grabCarpinus, drzewo lub krzew z rodziny brzozowatych.
  4. D lm rzecz. ż graba – potocznie: ręka, dłoń.

grabie

  1. grabie – narzędzie ogrodnicze.
  2. graba, CMs lp grabie – potocznie: dłoń, ręka.

grać
Zob. gra, gram (niżej).

  1. Bezokol. czas. ndk grać:
  2. 2 lp tr. rozk. czas. ndk gracić – zaśmiecać np. pokój gratami, niepotrzebnymi przedmiotami.

gram
Zob. grać (wyżej).

  1. Rzecz. m-nżyw. – podstawowa jednostka masy.
  2. 1 lp cz. ter. czas. ndk grać.

grot
Opowiedziałem o grocie znalezionym w grocie.

  1. grot, D grotu:
  2. grot, D grota – pierwszy od dołu, największy żagiel na grotmaszcie.
  3. grota, D lm grot – wydrążenie w skale, jaskinia, pieczara.

gruntować

grzebać

ich
Widzę ich i widzę ich dom.

  1. ich – D (i B) lm zaimka 3. osoby on.
  2. ich – zaimek dzierżawczy 3 osoby lm

identyfikować

idzie

ile
Ile jest piasku w tym ile?

  1. ile – zaimek liczebny pytajny i względny.
  2. ile – Ms lp rzecz. m-nżyw. – rodzaj skały osadowej.

jak
Jak tam dojdzie ten jak?

  1. Zaimek przysłowny.
  2. Spójnik wprowadzający zdania wtrącone, objaśniające (np. wielkie koty, jak lew czy tygrys).
  3. Spójnik łączący w połączeniach jak i, jak również, jak też.
  4. Spójnik wprowadzający zdanie podrzędne zastępujący gdy, odkąd, jeśli.
  5. Spójnik wprowadzający wyrażenia porównawcze.
  6. Partykuła wyłączająca (np. nic łatwiejszego jak…).
  7. Partykuła wzmacniająca (np. przyjdź jak najprędzej).
  8. Element połączeń jak to, jak gdyby.
  9. Rzecz. m-żyw. – ssak z rodziny pustorożców żyjący w Tybecie, Bos grunniensis.

je

  1. je – B lp zaimka 3. osoby n ono (np. widzę dziecko – widzę je).
  2. je – B lm zaimka 3. osoby nm-os. one (np. widzę dzieci – widzę je).
  3. je – 3 lp czas. ndk jeść.

jego

  1. jego – forma pełna D (i B) lp zaimka 3. osoby on, ono (obok formy enklitycznej go).
  2. jego – zaimek dzierżawczy 3 osoby lp m i n.

jej

  1. jej – DC lp zaimka 3. osoby ona.
  2. jej – zaimek dzierżawczy 3 osoby lp ż.

kadź
Mistrz kadzi w kadzi.

  1. Rzecz. ż kadź (D lp kadzi):
  2. 2 lp tr. rozk. od kadzić:

kapować

kary
Twój koń kary nie uniknie kary. Zob. karze (niżej).

  1. MBW lm od kar.
  2. D lp i MBW lm od kara.
  3. Przym. o znaczeniu ‘czarny’ (tylko o maści konia).

karze
Zob. kary (wyżej), homofony.

  1. Ms lp rzecz. m-nżyw. kar – kotlina otoczona z 3 stron ścianami skalnymi, ukształtowana przez lodowiec.
  2. CMs lp rzecz. ż kara – środek represji.
  3. 3 lp cz. ter. czas. karać – wymierzać karę.

kasztan

  1. Rzecz. m-nżyw. lub m-żyw. kasztan, D lp kasztana:
  2. Rzecz. m-żyw. kasztan, D lp kasztana – koń mający sierść koloru owocu kasztanowca.
  3. Rzecz. m-nżyw. kasztan, D lp kasztana – narośle rogowe na przyśrodkowej stronie kończyny konia.
  4. Rzecz. m-nżyw. kasztan, D lp kasztanu – kolor rudawobrązowy (rzadko).

kawka
Zob. homofony.

  1. Zdrobnienie od kawa.
  2. Coloeus monedula, ptak z rodziny krukowatych.

kit

kitować

klasyfikować

koło
Rozbite koło koło płotu leży.

  1. Rzecz. n o różnych, pokrewnych znaczeniach (figura geom, część pojazdu, ustawienie grupy ludzi, zrzeszenie itd.).
  2. Przyimek – obok, w pobliżu.

kołować

kop
Nie kop tych kop. Nie kop mnie, kop ziemniaki. Zob. homogramy.

  1. Rzecz. m-żyw. lub m-nżyw. używany potocznie – kopniak, kopnięcie; siła kopnięcia (grającego w piłkę nożną).
  2. D lm rzecz. ż kopa – 60 sztuk.
  3. D lm rzecz. ż kopa – złożone w stertę siano, zboże, słoma.
  4. D lm rzecz. ż kopa – zaokrąglony wierzchołek górski.
  5. 2 lp tr. rozk. od kopać – uderzać coś/kogoś nogą.
  6. 2 lp tr. rozk. od kopać – wykonywać dziurę (dół, grób, kanał, rów itd.) w ziemi łopatą lub innym narzędziem.
  7. 2 lp tr. rozk. od kopać – wydobywać spod ziemi płody lub kopaliny, np. ziemniaki, torf.
  8. 2 lp tr. rozk. od kopić – układać siano w kopy.

kopia (wymawiane [kopja])
Zob. homogramy.

  1. Dokładne odtworzenie oryginału, reprodukcja, odbitka.
  2. Broń drzewcowa długości 3,5 metra z grotem i proporcem.
  3. Jednostka organizacyjna jazdy rycerskiej w średniowieczu.

kosa

  1. Rzecz. ż kosa:
  2. D lp rzecz. m-żyw. kos – ptak z rodziny drozdów (Turdus merula).
  3. M lp ż przym. kosy – skośny, krzywy, nieprosty, pochyły (np. patrzeć kosym okiem).

kosztować

kot
Zob. homofony.

  1. Rzecz. m-żyw. kot – udomowiony ssak drapieżny (Felis domestica); ssak z rodziny kotowatych.
  2. Rzecz. m-żyw. kot – zając w języku łowieckim.
  3. Rzecz. m-nżyw. kot – rodzaj kotwicy, drapacz.

kraj
Ten kraj na kraju świata.

  1. Rzecz. m-nżyw. – państwo, ojczyzna, kraina, obszar, część składowa niektórych państw federacyjnych.
  2. Rzecz. m-nżyw. – skraj, brzeg, koniec (archaizm zachowany głównie w zwrocie iść na kraj świata).
  3. 2 lp tr. rozk. od krajać.

Kreta – kreta
Kreta – wyspa kreta. Zob. homofony.

  1. Kreta – duża wyspa grecka na Morzu Śródziemnym.
  2. kreta – DB lp rzecz. m-żyw. kret – żyjący w glebie ssak owadożerny, Talpa europaea.

kręgi
Zob. okręgi.

  1. MBW lm rzecz. m-nżyw. krąg – linia kolistego kształtu; też znaczenia pokrewne (np. krąg kamienny, kulturowy).
  2. MBW lm rzecz. m-nżyw. kręg – człon kręgosłupa.

krępować

król
Zob. królik (niżej)

  1. Rzecz. m-os. (M lm królowie, D królów) – władca koronowany będący głową państwa, też w zn. przenośnym.
  2. Rzecz. m-żyw. (M lm króle, D króli) – figura w szachach, kartach.
  3. Rzecz. m-żyw. (M lm króle, D króli) – królik (potocznie).

królik
Zob. król (wyżej)

  1. Rzecz. m-os. (M lm królikowie) – władca plemienia lub małego państwa.
  2. Rzecz. m-żyw. (M lm króliki) – ssak z rzędu zajęczaków, Oryctolagus cuniculus; skórka z królika.
  3. Rzecz. m-żyw. – niepoprawnie zamiast mysikrólik, ptak z rodziny pokrzewek, Regulus regulus.

kuli

  1. 3 lm m-os. cz. przeszłego od kuć.
  2. 3 lp cz. ter. od kulić (raczej tylko kuli się od kulić się).
  3. DCMs lp rzecz. ż kula.

kumać

kup

  1. D lm rzecz. ż kupa – duża liczba, wiele rzeczy.
  2. D lm rzecz. ż kupa – odchody, kał.
  3. 2 lp tr. rozk. od kupić – nabyć za pieniądze.

kurze
Zob. homofony i kurzy (niżej).

  1. CMs lp rzecz. ż kura – samica z gatunku Gallus domestica; także o samicach innych kuraków.
  2. MsW lp rzecz. m-żyw. kur:
  3. MsW lp rzecz. m-nżyw. kur – różyczka (wirusowa choroba dziecięca).
  4. MBW lm rzecz. m-nżyw. kurz – pył unoszący się w powietrzu i osiadający na powierzchni przedmiotów.
  5. MBW lp n i lm nm-os. przym. kurzy (od kura).

kurzy
Zob. kurze (wyżej).

  1. Przym. od kura.
  2. 3 lp od kurzyć – podnosić tumany kurzu.
  3. 3 lp od kurzyć – palić papierosa (potocznie).

lać
Zob. lej.

  1. Rzecz. m-nżyw. – pantofel domowy, papuć, trepek (region.).
  2. Czas. ndk – powodować płynięcie płynu, ulewnie padać (o deszczu).
  3. Czas. ndk – bić kogoś, uderzać.

lata
Daleko lata w gorące lata.

  1. M lm rzecz. n lato – gorąca pora roku.
  2. M lm supletywnego rzecz. m-nżyw. rok – okres czasu.
  3. 3 lp czas. latać – przebywać przestrzeń drogą powietrzną; być w ciągłym ruchu, szybko biegać.

ląc się

leci

lecz

  1. Spójnik wyrażający przeciwieństwo; ale.
  2. 2 lp tr. rozk. od leczyć – dążyć do przywrócenia komuś zdrowia; usuwać lub łagodzić dolegliwości.
  3. Potocznie: D lm od leczo – rodzaj potrawy węgierskiego pochodzenia (wg słowników: nieodmienne).

lej
Zob. lać.

  1. Rzecz. m-nżyw. – przyrząd do zlewania płynów; zagłębienie w podłożu o kształcie takiego przyrządu.
  2. Rzecz. m-nżyw. – jednostka monetarna Rumunii.
  3. 2 lp tr. rozk. od lać.

licować

lin
Lin podpłynął do zwoju lin. Zob. homogramy.

  1. Rzecz. m-żyw. lin – gatunek ryby z rodziny karpiowatych, Tinca tinca.
  2. D lm rzecz. ż lina – rodzaj sznura z włókien roślinnych lub naturalnych.

Loki – loki
Loki ma loki.

  1. M lm rzecz. m-nżyw. – pasmo wijących się włosów; pukiel, kędzior.
  2. Loki – postać z mitologii germańskiej, oszust, być może też demon zniszczenia.

lub
Lub lub nie lub.

  1. Spójnik wyrażający wymienność albo wyłączanie się; albo.
  2. 2 lp tr. rozk. od lubić – znajdować w czymś upodobanie, czuć do kogoś sympatię.

łapka

  1. Zdrobn. od łapa – noga ssaka lub ptaka.
  2. Przyrząd do łapania zwierząt, wnyki, sidła, pułapka.
  3. Przyrząd do zabijania owadów, packa.

łaska

  1. D lm łasek – ssak z rzędu drapieżnych, łasica, Mustela nivalis.
  2. D lm łask – względy, przychylność; wyróżnienie kogoś.

łój

  1. Tłuszcz o twardej konsystencji uzyskiwany z tkanki tłuszczowej bydła, cieląt i owiec.
  2. Tłusta wydzielina gruczołów łojowych skóry ssaków i człowieka, chroniąca przed utratą wody i wilgocią.
  3. 2 lp tr. rozk. od łoić – smarować, powlekać coś łojem (przestarzałe).

łuk

  1. Broń wyrzucająca strzały, składająca się z wygiętego pręta i cięciwy łączącej jego końce.
  2. Linia, krzywizna wygięta półkolisto; zakrzywiony fragment drogi; część okręgu koła.
  3. Element konstrukcyjny lub dekoracyjny, mający kształt półkola, części elipsy itp.
  4. Znak graficzny w postaci wygiętej linii, np. łączący nuty w muzyce.
  5. Ewolucja w narciarstwie powodująca zmianę kierunku jazdy

łupież

  1. Rzecz. m-nżyw. – choroba skóry polegająca na łuszczeniu się warstw naskórka na owłosionej skórze głowy.
  2. Rzecz. m-nżyw. – drobniutkie płatki łuszczącego się naskórka.
  3. Rzecz. ż – dawniej: rabunek, grabież.

maj

  1. Rzecz. m-nżyw. – piąty miesiąc roku.
  2. 2 lp tr. rozk. od maić – zdobić zielonymi gałązkami, liśćmi lub kwiatami.

Maja – maja

  1. Rzecz. ż Maja – rzadkie imię żeńskie; imię arkadyjskiej nimfy i lokalnej bogini rzymskiej.
  2. Rzecz. m-os. Maja – członek ludu mieszkającego w Ameryce Środkowej (częściej lm Majowie).
  3. Rzecz. m-os. Maja – w mitologii indyjskiej jeden z dajtiów, budowniczy miasta Tripura.
  4. Rzecz. ż maja – gatunek śródziemnomorskiego kraba z rodzaju Maja.
  5. Rzecz. ż maja – ułuda, iluzja w filozofii indyjskiej.
  6. D lp od maj – piąty miesiąc roku.

majtek, majtki
Majtek bez majtek.

  1. Rzecz. blp majtki – dolna część bielizny.
  2. Rzecz. m-os. majtek – marynarz (M lm m-os. majtkowie lub nm-os. majtki).

malować

mamy

  1. D lp i MBW lm rzecz. ż mama – spieszczenie od matka.
  2. 1 lm cz. ter. od czas. ndk mieć.

maść

  1. Półstała substancja, rodzaj gęstej mieszaniny do smarowania skóry lub kory drzew o właściwościach leczniczych.
  2. Barwa zwierzęcia, umaszczenie.

mat
Mat wolał mat od połysku.

  1. Rzecz. m-os. – podoficer w armii morskiej, odpowiednik kaprala.
  2. Rzecz. m-nżyw. – sytuacja kończąca grę w szachy.
  3. Rzecz. m-nżyw. – brak połysku, matowość.
  4. D lm od mata – płat plecionki na podłodze lub na ścianie; miękkie nakrycie podłogi do zawodów dżudo.

mata, maty
Dostał mata od mata.

  1. D lp od mat – podoficer w armii morskiej, odpowiednik kapral.
  2. D lp od mat – sytuacja kończąca grę w szachy.
  3. Rzecz. m-nżyw. mata – płat plecionki na podłodze lub na ścianie; miękkie nakrycie podłogi do zawodów dżudo.

matować

miał
Zob. homofony.

  1. Rzecz. m-nżyw. – drobno pokruszona lub roztarta substancja, np. węgiel; proszek, okruchy.
  2. 3. lp m cz. przeszł. od mieć (zob. niżej).

miałki

  1. Przym. – drobno pokruszony, drobno roztarty, zmielony; sypki.
  2. Przym. – pozbawiony głębszych wartości; ograniczony, powierzchowny.
  3. Przym. – płytki, niegłęboki (regionalizm).
  4. MBW lm rzecz. męskiego miałek – zdrobnienie od miał (zob. wyżej).

mieć
Zob. homofony, mieli i mamy.

  1. Bezokol. czas. ndk mieć, ma – posiadać (obok licznych innych znaczeń).
  2. 2 lp tr. rozk. czas. ndk mieść, miecie – rzucać czymś drobnym, miałkim, sypkim (książkowe).
  3. 2 lp tr. rozk. czas. ndk mieść, miecie – zgarniać, zmiatać coś z jakiejś powierzchni (książkowe).

mieli

  1. 3 lm m-os. cz. przeszłego od mieć.
  2. 3 lp cz. ter. od mielić.

minę, minie
To wkrótce minie, poznaję po minie. Czy za minę kupię minę? Zob. homogramy.

  1. B i CMs lp rzecz. mina – wyraz twarzy.
  2. B i CMs lp rzecz. mina – ładunek materiału wybuchowego.
  3. B i CMs lp rzecz. mina – jednostka masy, potem moneta, używana w starożytności (Babilon, Grecja).
  4. 1. i 3 lp cz. przyszł. od minąć – upłynąć, przejść obok, kończyć się.

misie
W misie są trzy pluszowe misie. Zob. homofony.

  1. MBW lm rzecz. m-żyw. miś – zdrobnienie od niedźwiedź; zabawka wyobrażająca niedźwiedzia.
  2. MBW lm rzecz. m-nżyw. miś – tkanina futropodobna; okrycie z takiej tkaniny.
  3. CMs lp rzecz. ż misa – duża miska; coś, co przypomina miskę (np. forma terenu).

mlecz

  1. Sonchus, roślina zielna z rodziny złożonych (Asteraceae).
  2. Niepoprawnie: Taraxacum, mniszek, roślina z rodziny złożonych (Asteraceae).
  3. Limfa płynąca z obszaru jelit, bogata w tłuszcze.
  4. Nasienie samców ryb.
  5. Czasami: płynna zawartość jelit powstała w procesie trawienia pokarmu, mleczko pokarmowe

mną, mnie

  1. Formy fleksyjne zaimka 1 lp ja – DCBMs mnie, N mną.
  2. Formy 3 lm i lp (oni mną, on mnie) cz. ter. czas. ndk miąć – gnieść.

morze
Zob. homofony.

  1. Rzecz. n morze – wielki, wyodrębniony akwen wodny.
  2. CMs lp rzecz. mora – czas potrzebny do wymówienia sylaby krótkiej.
  3. Ms lp dawnego rzecz. m-nżyw. mór – śmiertelna choroba, dżuma.

moście

  1. MBW lm rzecz. ż mość – dawny tytuł grzecznościowy (zob. niżej).
  2. MsW lp rzecz. n-żyw. most – budowla służąca do przeprowadzania drogi komunikacyjnej nad przeszkodą wodną.

mość

  1. Rzecz. ż, dawny tytuł grzecznościowy (skrót od miłość).
  2. 2 lp tr. rozkaz. czas. ndk mościć – wykładać, wyściełać czymś; słać.

może
Zob. homofony.

  1. 3 lp cz. ter. od móc.
  2. Partykuła oznaczająca przypuszczenie lub uprzejmą prośbę.

Mu – mu

  1. Mu (ndm.) – nazwa kontynentu, który jakoby istniał niegdyś na obszarze obecnego Pacyfiku.
  2. Enklityczna forma C lp zaimka 3 m i n (on, ono); forma pełna jemu, po przyimku niemu.

muł
Twój muł wszedł w muł.

  1. Rzecz. m-żyw. muł (D lp muła) – potomek oślego ogiera i końskiej klaczy.
  2. Rzecz. m-nżyw. muł (D lp mułu) – osad na dnie lub brzegu zbiornika wodnego lub cieku.

mus
Zjeść mus to mus.

  1. Czynnik zmuszający do działania, konieczność działania, przymus, potrzeba.
  2. Rodzaj przecieru owocowego, często z dodatkiem cukru, piany z białek lub środków galaretujących.

myli

  1. 3 lm m-os. cz. przeszłego od myć.
  2. 3 lp cz. ter. od mylić.

myśliwiec

  1. Rzecz. m-nżyw. – samolot myśliwski.
  2. Rzecz. m-osob. – pilot samolotu myśliwskiego; przenośnie: polujące zwierzę lub człowiek.

myto

  1. Bezosobnik od myć – usuwać brud za pomocą mydła.
  2. Rzecz. n myto – opłata za przejazd przez most, groblę, rogatkę (dawniej).

nabuzować

nachodzić

naczepiać

nadawać

  1. Czas. dk nadawać – dając wielokrotnie dać czegoś wiele.
  2. Czas. ndk nadawać – ofiarować, przyznawać coś komuś (np. ziemię).
  3. Czas. ndk nadawać – powodować, aby coś nabrało jakichś cech (nadawać kształt, wygląd itd.).
  4. Czas. ndk nadawać – przekazywać przesyłkę w urzędzie pocztowym celem jej dostarczenia adresatowi.
  5. Czas. ndk nadawać – przekazywać informacje przy pomocy fal radiowych itp.
  6. Czas. ndk nadawać – polecić coś komuś (potocznie: nadawać robotę).
  7. Czas. ndk nadawać – mówić dużo; nadawać na kogoś – obgadywać kogoś.
  8. Czas. ndk nadawać się – być odpowiednim, właściwym.

należy
Noworodkiem należy opiekować się jak się należy. Zob. niżej należycie.

  1. Czas. ndk należeć do kogoś – być czyjąś własnością.
  2. Czas. ndk należeć do kogoś – być czyimś partnerem (mężem, żoną).
  3. Czas. ndk należeć do kogoś – być prawem, zadaniem jakiejś osoby, stanowić czyjś przywilej lub obowiązek (to należy do twoich zadań).
  4. Czas. ndk należeć do czegoś – być czegoś częścią, członkiem (organizacji), być jednym z wielu (np. ludzi o jakichś cechach).
  5. Czas. nieosobowy należy, należało, należałoby – trzeba, powinno się, wypada.
  6. Czas. nieosobowy należy się – trzeba zapłacić (należy się X zł).
  7. Czas. nieosobowy należy się – stanowi dług, powinność, prawo (należy mu się odpoczynek).
  8. Czas. dk należeć się, należy się (do woli) – długo leżeć, wyleżeć się.
  9. We frazie jak się należy – należycie, w sposób właściwy, jak trzeba.

należycie
Zob. wyżej należy.

  1. Przysłówek od przym. należyty – właściwy, odpowiedni, jak należy.
  2. 2 lm czas. ndk należeć (zob. wyżej).

napadać

napastować

napaść

  1. Rzecz. ż – atak, zwykle gwałtowny lub niespodziewany.
  2. Czas. dk napaść, napadnie, napadł – gwałtownie uderzyć, nagle zaatakować.
  3. Czas. dk napaść, napasie, napasł – dać (zwierzętom) paszy, nakarmić (bydło).

napój

  1. Rzecz. m-nżyw. – płyn przeznaczony do picia.
  2. 2 lp tr. rozk. czas. dk napoić – dać komuś lub czemuś napić się do syta.

napytać

nastać

nie

  1. Partykuła przecząca (także opisywana jako dopowiedzenie, wykrzyknik, równoważnik zdania).
  2. Forma B lp zaimka ono używana po przyimku (np. troszczę się o nie = o dziecko).
  3. Forma B lm zaimka one używana po przyimku (np. troszczę się o nie = o dzieci).

niebieski

  1. Będący w szóstym kolorze tęczy, błękitny, modry, lazurowy (np. niebieskie oczy, morze).
  2. Dotyczący nieba jako pozornego sklepienia dookoła Ziemi (np. ciało, sklepienie niebieskie).
  3. Dotyczący nieba jako wyobrażanego miejsca pobytu Boga, bogów (np. królestwo niebieskie).

niedźwiedzi

  1. D lm rzecz. m-żyw. niedźwiedź – ssak z rodziny Ursidae.
  2. Przym. niedźwiedzi – należący do niedźwiedzia, charakterystyczny dla niedźwiedzia.

nim

  1. Spójnik oznaczający, że coś jest późniejsze niż to, o czym mowa w zdaniu poprzednim lub następnym, zanim.
  2. Forma NMs lp zaimków on, ono.
  3. Forma C lm zaimków oni, one używana po przyimkach (np. przeciwko nim).

obchodzić

oddali

  1. 3 lm m-os. cz. przeszłego od oddać.
  2. 3 lp cz. przyszłego od oddalić.

odpaść

  1. Czas. dk odpaść, odpadnie, odpadł – oderwać się od miejsca przyczepienia; zostać w tyle, wycofać się.
  2. Czas. dk odpaść, odpasie, odpasł – utuczyć, odkarmić, odżywić.

odstać

okręgi
Zob. kręgi.

  1. MBW lm rzecz. m-nżyw. okrąg – rodzaj krzywej, linia kolistego kształtu (także znaczenia pokrewne).
  2. MBW lm rzecz. m-nżyw. okręg – część kraju stanowiąca jednostkę administracyjną, wyborczą, sądową.

okrywa

okuć

olej

opaść

  1. Czas. dk opaść, opadnie, opadł – osunąć się z góry w dół, obniżyć się, osłabnąć; osaczyć, otoczyć.
  2. Czas. dk opaść, opasie, opasł – utuczyć.

operować

orka

  1. Rzecz. ż orka – czynność związana z uprawą roli.
  2. Rzecz. ż orkaOrcinus orca, ssak z rodziny delfinów.
  3. D lp rzecz. m-os. lub m-żyw. ork (M lm orkowie, orki) – istota mityczna z literatury fantasy.

ostać



Ciąg dalszyContinuation

Strona głównaGramatyka polska Main pagePolish grammar

2010-01-15