Składnia języka polskiego

Część poprzedniaPowrót do pierwszej strony

Sposoby wyrażania poszczególnych części zdania

Przydawka

Przydawka przyimkowa

Przydawkę tego typu stanowi wyrażenie złożone z przyimka i rzeczownika w odpowiednim przypadku. Całość stoi po wyrazie określanym i oczywiście jest nieodmienna (czyli pozostaje w związku rządu z wyrazem określanym; w nowszych pracach mówi się tu o związku przynależności). Zwykle przydawka taka ma charakter przydawki jakościowej, istnieją jednak przypadki, gdy przydawka przyimkowa pełni rolę przydawki wyodrębniającej, np. maszyna do szycia. Oto lista tego typu przydawek:

  1. bez + D oznacza brak części składowej, elementu itp.: herbata bez cukru, koszula bez rękawów, niebo bez chmurki, płaszcz bez paska, stół bez nóg, minister bez teki, człowiek bez ręki, jeździec bez głowy;
  2. od + D oznacza:
  3. dla + D rzeczownika żywotnego oznacza istotę, która ma odnieść korzyść z przedmiotu określanego; określenie takie czasem można uznać za dopełnienie: film dla dorosłych, bajka dla dzieci, przedział dla palących, schronisko dla starców, zakład dla obłąkanych, buda dla psa, siano dla krowy, basen dla delfinów;
  4. do + D oznacza określenia, które często można uznać za dopełnienie z uwagi na odnoszące się do nich pytanie:
  5. u + D oznacza całość, której wyodrębnioną część stanowi stanowi wyraz określany: wstążka u kapelusza, ostrogi u obcasów, rękaw u koszuli, koło u wozu;
  6. z + D oznacza:
  7. z okazji + D: podarunek z okazji urodzin;
  8. ku + celownik oznacza kierunek: szosa ku skałom, droga ku zagładzie, ścieżka ku drzewom;
  9. przeciw + celownik oznacza przeznaczenie przeciwko czemuś: płyn przeciw komarom;
  10. na + biernik oznacza przeznaczenie:
  11. pod + biernik oznacza przeznaczenie jako podstawę dla jakiegoś innego obiektu: stolik pod telewizor, nawóz pod ziemniaki, dywanik pod nogi;
  12. w + biernik oznacza:
  13. za + biernik oznacza cenę: romanse za grosz, fotel za tysiąc;
  14. nad + narzędnik wyraża położenie przedmiotu: dymy nad miastem;
  15. pod + narzędnik wyraża położenie przedmiotu: bitwa pod Wiedniem, przejście pod ulicą;
  16. przed + narzędnik wyrażają położenie przedmiotu: trawnik przed domem;
  17. z + narzędnik oznacza:
  18. za + narzędnik wyrażają położenie przedmiotu: dolina za górami;
  19. na + miejscownik określa:
  20. o + miejscownik wyraża:
  21. przy + miejscownik wyraża:
  22. w + miejscownik określa:

Powrót do początku składni

Przydawka porównawcza i pokrewne

Przydawki porównawcze uznaje się niekiedy za przydawki rzeczowne. Rozwiązanie to jest jednak o tyle nietrafne, że określenia te zawierają wyrazy pomocnicze, z których przynajmniej niektóre można uznać za przyimki.

Pierwszy typ, właściwa przydawka porównawcza (traktowana też jako typ przydawki osobliwej), utworzony jest przez wyrażenie z jak, niby. Przypomina okolicznik porównawczy, lecz określa rzeczownik, np. Masz usta jak malina i oczy jak węgielki. Zgrzytnęła zębami niby stalą po szkle.

Drugi typ przydawki porównawczej jest jednocześnie określeniem podmiotu i orzeczenia i jest znacznie bliższy okolicznikowi, np. Pracownik jak automat wykonywał ściśle określony zestaw czynności. Reżyser spektaklu niby Zeus gromowładny miotał się wokół sceny.

Przydawka essywna utworzona jest z pomocą przyimka jako łączącego się z mianownikiem, np.:

Przydawki tego typu są właściwie określeniami predykatywnymi i określają jednocześnie podmiot (ja jako kto ci to mówię?) i orzeczenie (zbliżając się do dopełnień orzekających: mówię jako kto? – jako twój przyjaciel). W ten sposób stają się bliskie przydawkom dopowiadającym i być może należałoby je traktować jako rodzaj równoważników podrzędnych zdań przydawkowych.

Szczególny rodzaj przydawki essywnej występuje w wyrażeniu jako taki, np.:

Istnieją też podobnego rodzaju określenia z wyrazem jako (pełniącym tu rolę spójnika), pozostające w związku zgody z wyrazem nadrzędnym:

Przydawka wyjaśniająca zawiera spójnik mianowicie, np. Biegle posługiwał się jednym z języków chińskich, mianowicie kantońskim. Podarował jej drogi prezent, mianowicie pierścionek z brylantem.

Powrót do początku składni

Przydawka dopowiadająca

Istnieje kilka typów przydawek dopowiadających (dopowiedzeń). Przydawki orzekające lub apozycyjne określają rzeczownik, a jednocześnie pełnią taką samą funkcję, jak odrębne zdania. Uważa się je często za typ przydawek rzeczownych, a czasami za równoważniki zdań przydawkowych. Funkcją zbliżają się do przydawek essywnych. Stoją po wyrazie określanym:

Przydawki okolicznikowo-dopowiadające wyrażone są przymiotnikiem (lub imiesłowem przymiotnikowym) i oznaczają czynności lub stany towarzyszące wykonywaniu czynności:

Przydawki tego typu miesza się niesłusznie z tzw. przydawkami okolicznościowymi, określanymi też jako okolicznikowe i stanowiącymi określenia rzeczowników oznaczających nazwy czynności lub stanów, odpowiadającymi na pytania okoliczników i dlatego tu traktowanymi jako okoliczniki. Tymczasem przydawki okolicznikowo-dopowiadające odpowiadają na pytania przydawki.

Przymiotniki stanowiące przydawki okolicznikowo-dopowiadające wbrew regule podanej powyżej mogą wystąpić w formie krótkiej: Skazaniec, pełen nadziei, złożył apelację. Podobnie jak przydawki orzekające zastępują zdania, np. Skazaniec był pełen nadziei. Skazaniec złożył apelację. Przydawki tego typu są związane składniowo jednocześnie z podmiotem i orzeczeniem.

Podobne przydawki opisujące mogą również określać poszczególne części zdania. Stawia się je po wyrazie określanym, są one często zaopatrzone we własne określenia o charakterze dopełnień lub okoliczników. Nie zawężają one zakresu pojęcia opisanego wyrazem określanym, ale podają o nim dodatkowe informacje:

Podobnymi do przydawek dopowiadających częściami zdania są egzemplifikacje, wprowadzane przez wyrażenia na przykład, (taki) jak:

Uwaga: Egzemplifikacje zbliżają się znaczeniem do przydawek wyodrębniających. Korelat taki związany jest składnią zgody z rzeczownikiem określanym. Jeżeli rzeczownik ten nie posiada przydawki przymiotnej, korelat taki zwykle go poprzedza, podczas gdy wyrażenie jak… następuje po rzeczowniku. Jeżeli natomiast rzeczownik jest już określony, wtedy całe wyrażenie taki jak… następuje najczęściej po nim. W takim też przypadku człon taki bywa pomijany, choć nie uważa się tego za poprawne. Wyrażenie na przykład używane jest i w innych kontekstach, zob. dalej.

Powrót do początku składni

Przydawka osobliwa

Do kategorii tej włącza się różne rodzaje przydawek, które nie mieszczą się w podanej wyżej klasyfikacji. Pierwszą kategorią są wyrażenia przysłówkowe z przyimkiem po, np. fasolka po bretońsku, lub na, np. jajko na twardo.

Inna kategoria przydawek osobliwych określa zaimki coś, nic i występuje w zdaniach takich jak np. coś strasznego wydarzyło się w tym domu, to nie mogło być nic wielkiego, kupię sobie coś fajnego (por. tutaj). Przydawka występuje tu w dopełniaczu, gdy wyraz nadrzędny coś użyty jest w mianowniku lub bierniku. W innych przypadkach występuje zwykła przydawka przymiotna i związek zgody, np. zapomniał o czymś istotnym.

Powrót do początku składni


Ciąg dalszy

Strona głównaGramatyka polska

2008-12-24