Składnia języka polskiego

Część poprzednia – Powrót do pierwszej strony

Sposoby wyrażania poszczególnych części zdania

Orzeczenie

Orzeczenie wyrażone jest finitywną formą czasownika, tj. taką, która wyraża co najmniej czas i tryb. Do form finitywnych zaliczamy formy osobowe (wyrażające czas, tryb i osobę) i nieosobowe. Do form nieosobowych zalicza się:

Orzeczenie proste

W typowych wypadkach orzeczenie proste wyrażone jest formą osobową czasownika; poza tym może być wyrażone bezosobnikiem. Jeżeli użyto formy osobowej, między podmiotem a orzeczeniem zachodzi związek zgody co do liczby i rodzaju (oczywiście o ile dana forma czasownika rozróżnia rodzaje). Niekiedy związek ten nazywa się związkiem głównym. Zróżnicowanie rodzajowe jest przy tym identyczne jak u przymiotników: w liczbie pojedynczej występują 3 formy (męska, żeńska i nijaka), w liczbie mnogiej – 2 (męskoosobowa i niemęskoosobowa): Krawiec szyje ubrania. Krawcy szyją ubrania. Jacek śpiewał. Jola śpiewała. Dziecko śpiewało. Mężczyźni śpiewali. Dzieci śpiewały.

Za orzeczenia proste uważa się na ogół formy analityczne czasowników (zob. jednak niżej): czasu przyszłego niedokonanego (Dzieci będą śpiewać), trybu rozkazującego (Niech śpiewają!), strony biernej (Byłeś śledzony. Niech będzie pozdrowiony!), a także formy z partykułą zwrotną (zob. niżej).

Orzeczenie ma formę rodzaju żeńskiego także wtedy, gdy rzeczownik o postaci męskiej oznacza kobietę, np. Dyrektor szpitala poszła na obchód. Rzadko już używana dziś forma grzecznościowa polegająca na używaniu 2. osoby liczby mnogiej w odniesieniu do osoby starszej lub szanowanej wymaga rodzaju męskoosobowego nawet wtedy, gdy odnosi się do kobiety: babciu, byliście w kościele?

W zdaniach formalnie bezpodmiotowych z podmiotem logicznym orzeczenie ma postać 3. osoby liczby pojedynczej (rodzaju nijakiego): Ubywa wody, brakuje pieniędzy, łąkę zalało wodą, było dużo spraw do omówienia, zostanie mało czasu. (ostatnie dwa przykłady można traktować jako orzeczenia złożone).

Przy podmiocie szeregowym, o składnikach połączonych spójnikiem (np. i, lub, ani… ani) lub przyimkiem z, używamy zwykle orzeczenia w liczbie mnogiej, np. Bolek, Lolek i Tola wyruszyli na wycieczkę. Ani Marek, ani jego kolega nie wystąpili przeciwko projektowi. Dziadek z wnuczkiem poszli na wycieczkę.

Gdy jednak orzeczenie poprzedza podmiot, może ono niekiedy przyjąć postać liczby pojedynczej, zwłaszcza przy rzeczownikach nieosobowych mających ten sam rodzaj: Na stoliku stało mleczko i jajeczko.

Liczba pojedyncza wystąpić może także (w dowolnym szyku) przy rzeczownikach abstrakcyjnych, jednak również tego samego rodzaju, np.: Złość i nienawiść malowała się na jego twarzy. Interesowała go biologia i medycyna. Zza świata szła noc, rozpacz i śmierć. (malowały się, interesowały, szły byłyby tu równie dobre).

Liczba pojedyncza obowiązuje przy podmiocie rozbitym: Książę udał się, podobnie jak jego świta, na spacer.

Wreszcie liczby pojedynczej używa się, aby podkreślić nadrzędność jednego z członów w przypadku użycia przyimka z podmiotem towarzyszącym: Dziadek z wnuczkiem poszedł na wycieczkę. Przybył prezydent z małżonką.

Orzeczenie użyte przy podmiocie szeregowym w liczbie mnogiej może mieć rodzaj męskoosobowy lub niemęskoosobowy. Rodzaju męskoosobowego używa się:

W przeciwnym wypadku używany jest rodzaj niemęskoosobowy: Koło domu rosły brzoza i dąb. Krysia i Aza bawiły się w ogródku (Aza = imię suki). Wilk i psy zniknęły w lesie. Drobne monety i jedna stuzłotówka znalazły się w szufladzie.

Przy szeregowym podmiocie, w którym występują zaimki osobowe, używa się wyłącznie liczby mnogiej, a ponadto obowiązuje ścisła gradacja.

Gdy podmiot jest uzupełniony o dopowiedzenie, możliwe są dwa przypadki. Zazwyczaj obowiązuje zgoda gramatyczna polegająca na dopasowaniu formy orzeczenia do samego podmiotu (który poprzedza dopowiedzenie), np. Mała Konstytucja, główny akt prawny ostatnich lat, nie rozstrzygnęła wszystkich kwestii ustrojowych.

Gdy jednak rodzaj gramatyczny podmiotu nie odpowiada jego rodzajowi naturalnemu, możliwa jest zgoda realnoznaczeniowa, np. Głowa państwa niemieckiego, prezydent Herzog, przemawiał w parlamencie.

Rzeczowniki zbiorowe mające formę liczby pojedynczej na ogół wymagają również orzeczenia w liczbie pojedynczej, np. Młodzież wieczorami chodziła na dyskoteki. Wojsko maszerowało już ósmą godzinę. Rodzeństwo przyszło do domu przed godziną.

Do wyjątków należą określenia par małżeńskich oraz wyraz państwo będący formą grzecznościową używaną w odniesieniu do grupy osób różnej płci (nie tylko do pary małżeńskiej). Używany jest rodzaj męskoosobowy: Graczykowie wyszli do sklepu. Państwo Nowakowie jeżdżą często taksówką. Czy dobrze państwo wypoczęli? Wujostwo przyjechali.

Orzeczenia w liczbie mnogiej i rodzaju męskoosobowego wymagają formy grzecznościowe: Czyżbyście zechcieli, koleżanko, przewodniczyć?

Jeżeli podmiot jest określony przy pomocy liczebników 1–4, obowiązuje związek zgody: jeden pies szczeka – dwa psy szczekają, przy czym tam, gdzie to niezbędne, uzgadnia się także rodzaj gramatyczny: trzej chłopcy szli – trzy dziewczynki szły. Ta sama zasada obowiązuje przy liczebnikach wielowyrazowych, zakończonych na 2, 3, 4 (ale nie na 12, 13, 14), np. przyjechały pięćdziesiąt trzy dziewczyny. Przy liczebnikach wyższych niż 4 (z wyjątkiem wielowyrazowych zakończonych na 2, 3, 4), przy liczebnikach 12, 13, 14 i wielowyrazowych zakończonych na 12, 13, 14, przy liczebnikach zbiorowych, ułamkowych, nieokreślonych, a także w wypadku użycia męskoosobowych form dwóch, trzech, czterech, obowiązuje orzeczenie w 3. osobie liczby pojedynczej rodzaju nijakiego, np. Pięć psów szczekało. Dwóch chłopców szło. Troje dzieci szło. Przybyło już dwie trzecie uczestników konferencji. Wielu żołnierzy nie doczekało tej chwili. Tysiące ludzi traci, a jednostki zyskują.

Z ułamkami postaci 1/2, 1/3, 1/4 itd. używa się rodzaju żeńskiego (przybyła już jedna trzecia uczestników), a z innymi ułamkami dopuszczalna jest też liczba mnoga czasownika (przybyły już dwie trzecie uczestników). Dokładniej problem ten omówiono na innej stronie.

Orzeczenie z partykułą zwrotną

W licznych zdaniach w języku polskim orzeczenie zawiera partykułę zwrotną się lub sobie, z pochodzenia formy biernika i celownika zaimka zwrotnego. Postać sobie jest rzadsza i występuje przy pewnych czasownikach, które mogą (nie muszą) łączyć łączą się z dopełnieniem bliższym w bierniku. Postać się wyklucza najczęściej dopełnienie bliższe. Nie dotyczy to zdań z podmiotem nieokreślonym.

W zdaniu partykuła zwrotna (lub zaimek zwrotny) może następować bezpośrednio po formie czasownika, może być od niego oddzielona nieakcentowanym zaimkiem, lub też może stać przed nim, także oddzielona innymi wyrazami. Orzeczenia z partykułą zwrotną (zaimkiem zwrotnym) się używa się w następujących przypadkach (zobacz także wyżej):

  1. gdy podmiot jest jednocześnie przedmiotem czynności lub postrzegania (właściwa strona zwrotna = refleksywna), np. Myję się. Czeszę się. Oglądam się w lustrze; czasowniki w tych zdaniach można uznać za przechodnie, a wyraz się można uznać za właściwy zaimek zwrotny w bierniku, pełniący rolę dopełnienia bliższego, który w przypadku czasowników wyrażających postrzeganie samego siebie można dla wzmocnienia zastąpić przez postać akcentowaną siebie: Widzę się w lustrze = Widzę siebie w lustrze; nadużywanie siebie jest w języku polskim błędem;
  2. gdy co najmniej dwa podmioty oddziałują na siebie wzajemnie (strona zwrotna wzajemna = recyprokalna), np. Biliśmy się. Kochamy się. Marek i Wacek przyjaźnią się. Myjemy się (nawzajem); możliwy jest także podmiot zbiorowy: Małżeństwo pokłóciło się; sytuacja podobna jest tu do omówionej w punkcie poprzednim, i tu można dla wzmocnienia zastosować siebie zamiast się: Myjemy siebie nawzajem, lub nawzajem, ze sobą obok się: Marek i Wacek przyjaźnią się ze sobą;
  3. w zdaniach odnoszących się do podmiotu nieokreślonego, z orzeczeniem w 3. lp z partykułą się: Będzie się tam budować szkołę. W tym łóżku się dobrze śpi. Zaleca się ostrożność. W czytelni zabrania się głośnych rozmów. W czasie gołoledzi używa się opon z kolcami. Te ryby łowi się na wędkę. Zupę gotuje się na wolnym ogniu. Tę książkę dobrze mi się czytało. To się załatwi. Do miasta płynęło się promem przez rzekę. Domy buduje się z prefabrykatów. Błyskało się (obok błyskało); tutaj się nie jest zaimkiem, lecz partykułą, nie pełni roli dopełnienia bliższego (cała forma może być więc przechodnia, obecność się nie wyklucza tu dopełnienia bliższego), nie da się użyć zaimka siebie;
  4. w zdaniach o znaczeniu medialnym (bierno-zwrotnym), odnoszących się do osób: To dziecko urodzi się za dwa miesiące. Potłukłem się. Oparzyłem się. Skaleczyłem się; orzeczenia tego typu nie łączą się z dopełnieniem bliższym, zamiast się nie da się użyć siebie; przyczyną stanu, w jakim się znalazł podmiot, jest naturalna kolej rzeczy, przypadek, nieuwaga itp.: Uderzyłem się w nogę nie dlatego, że tak chciałem, ale ponieważ byłem nieostrożny (Uderzyłem się w nogę młotkiem może oznaczać także działanie celowe – mamy wtedy do czynienia ze stroną zwrotną i zaimkiem, a nie partykułą: Uderzyłem siebie w nogę; podobnie dwuznaczne mogą być stwierdzenia Kowalski się zabił, utopił, powiesił);
  5. w zdaniach z czasownikami o znaczeniu medialnym oznaczającymi stany psychiczne i fizyczne: Cieszę się z twojego przybycia. Matka martwi się o swego syna. Dziwię ci się. Agnieszka często złości się na swojego chłopaka. Wstydzę się za niego. Denerwuje się tą sytuacją. Budzimy się o świcie. Spocisz się ze strachu. Zmęczyłem się drogą; sytuacja jest tu podobna do omówionej w punkcie poprzednim;
  6. w zdaniach zwrotno-biernych z partykułą się: Zupa gotuje się na wolnym ogniu. Woda leje się z kranu. Talerz się stłukł. Posąg rozsypał się ze starości. Zepsuł mi się samochód. Pogniotła jej się sukienka. Nazywam się Malinowski; określanie takiego znaczenia jako medialne jest co najwyżej umowne, nie jest to też jednak znaczeniowo typowa strona bierna, bo podanie sprawcy nie jest tu w ogóle możliwe: Lina urwała się nie dlatego, że ktoś ją celowo urwał, ale dlatego, że nie wytrzymała ciężaru; orzeczenia tego typu nie łączą się z dopełnieniem bliższym, zamiast się nie da się użyć siebie;
  7. gdy podmiot wykonuje czynność ze szczególnym zaangażowaniem, z wzajemnością, lub gdy podlega szczególnie dotkliwym stanom (i tu mówi się czasem o znaczeniu medialnym): Biłem się z kolegą (ale: Biłem kolegę). Przejedź się moim samochodem (ale: pojedź moim samochodem); często takie przypadki dopuszczalne są tylko w języku potocznym: Słuchaj się rodziców (słuchaj (się) jest tu nieprzechodnie i ma znaczenie bądź posłuszny); niemożliwe jest tu użycie siebie, orzeczenia tego typu są nieprzechodnie, nie mogą więc przyjmować dopełnienia bliższego.
  8. w wielu przypadkach, których nie da się wytłumaczyć żadną regułą i o których informuje słownik; czasowniki takie są nieprzechodnie, zwykle nie używa się ich bez partykuły lub czasownik bez się ma zupełnie inne znaczenie: Zrobiło się chłodno (robić ma zupełnie inne znaczenie niż robić się). Boję się psów. Ona śmieje się z tego. Marta uśmiecha się do mnie. Rozstaję się z tobą z żalem. Domyśliłeś się tego. Kaśka rozpłakała się ze szczęścia. Gaz ulotnił się.

Orzeczenia z partykułą zwrotną (zaimkiem zwrotnym) sobie używa się w następujących przypadkach:

  1. gdy potrzebne jest dopełnienie dalsze w celowniku (komu?) oznaczające, że podmiot odnosi korzyść lub stratę w wyniku własnego działania: Jaś kupił sobie maskotkę. Adam rozbił sobie kolano.
  2. gdy czynność wykonywana jest niedbale, nonszalancko, z lekceważeniem, jako rozrywka, bez wyraźnego kierunku itd.: Pojeździj sobie moim samochodem. Czytam sobie książkę. Idę sobie przez podwórze. Agnieszka żartuje sobie z Adama. Żarty sobie stroisz? Leżę sobie i odpoczywam. Lekceważycie sobie niebezpieczeństwo; także dla wzmocnienia: Idź sobie! Nie kpij sobie z tego, co mówię do ciebie. Marta postanowiła sobie, że więcej nie spotka się ze Zbyszkiem; czasowniki te bywają przechodnie (np. czytam sobie) lub nieprzechodnie (np. idę sobie).
  3. w wielu przypadkach, których nie da się wytłumaczyć żadną regułą i o których informuje słownik; czasowniki te mogą być przechodnie lub nieprzechodnie: Wyobraź sobie, że jesteś na Marsie. Monika dobrze sobie radzi. Zdajesz sobie sprawę z tego, co zrobiłeś? Daj sobie z tym spokój. Czego pan sobie życzy?

W języku polskim możliwe są zdania sformułowane w stronie czynnej, w których formalny podmiot jest nieożywiony i w rzeczywistości może oznaczać zjawisko naturalne, odczucie itp, natomiast logiczny podmiot jest biernym obiektem doznania, formalnym dopełnieniem bliższym wyrażonym w bierniku. Zdania tego typu charakteryzuje określony szyk wyrazów (orzeczenie – dopełnienie – podmiot lub dopełnienie – orzeczenie – podmiot). Mogą one podlegać dwóm transformacjom:

W obu przekształconych zdaniach dopełnienie bliższe w bierniku staje się podmiotem w mianowniku, natomiast formalny podmiot staje się dopełnieniem dalszym w narzędniku (przy zwykłej transformacji biernej występuje dopełnienie w formie przez + biernik). Dodać warto, że czasowniki tej grupy występują również jako przechodnie: Kowalski ucieszył Jacka swoim widokiem. Kowalski martwi Jacka swoim postępowaniem. Jacek zmęczył Kowalskiego. Porównaj też Michał charakteryzuje swoich kolegów. Michała charakteryzuje odwaga. Michał charakteryzuje się odwagą (nie używa się strony biernej *Michał jest charakteryzowany).

Podobne właściwości mają zdania, w których formalnym podmiotem jest narzędzie w ręku nieokreślonego sprawcy. Orzeczenie z się sugeruje, że sprawcą jest podmiot, natomiast orzeczenie w stronie biernej wyklucza jego aktywny udział:

Opuszczenie orzeczenia

Istnieją w języku polskim wypowiedzi uważane niekiedy za zdania, mimo że nie zawierają formalnego orzeczenia. Np. Wiosna! Cisza. Deszcz. Jutro wyjazd. Wypowiedzi takie powstają przez opuszczenie domyślnego czasownika: Przyszła wiosna! Jest cisza. Pada deszcz. Jutro nastąpi wyjazd. Kontekst zwykle jasno wskazuje, jaki czasownik został opuszczony. Mówimy, że w wypowiedziach takich orzeczenie uległo elipsie. Z czysto formalnego punktu widzenia wypowiedzi tego typu nie są zdaniami, lecz równoważnikami zdań.

Swoistym przypadkiem opuszczenia orzeczenia są zdania w rodzaju Mysz szur szur i już jej nie ma!, które można uzupełnić np. tak: Mysz zrobiła szur szur i już jej nie ma!. Niektórzy gramatycy twierdzą, że w zdaniach takich rolę orzeczenia pełni wykrzyknik szur szur.

Inne przypadki elipsy orzeczenia lub jego części omówiono także poniżej w punkcie poświęconym szczególnym postaciom orzeczenia.

Powrót do początku składni

Ciąg dalszy

Strona główna – Gramatyka polska

2012-01-08