Przykłady zmian w tematach imiennych

Część poprzedniaPowrót do pierwszej strony

Spis treści

  1. Wymiana samogłoski przed spółgłoską dźwięczną.
  2. Brak alternacji samogłoski przed spółgłoską bezdźwięczną.
  3. Brak alternacji samogłoski przed nosową m, n, ń.
  4. Nieregularny brak alternacji samogłoski.
  5. Nieregularna alternacja przed bezdźwięczną.
  6. Stałe ą, ó w całej odmianie.
  7. Wahania ą ~ ę i ó ~ o.
  8. Ruchome e w rzeczownikach na ~ec.
  9. Ruchome e w rzeczownikach żeńskich na ~ew.
  10. Ruchome e w innych rzeczownikach zakończ. na spółgłoskę.
  11. Niewymienne e w rzeczownikach zakończonych na spółgłoskę.
  12. Ruchome e rzeczownikach zakończonych na ~ło.
  13. Ruchome e w innych rzeczownikach zakończ. na samogłoskę.
  14. Brak ruchomego e w rzeczownikach zakończ. na samogłoskę.
  15. Wahania występowania ruchomego e.
  16. Przegłos polski.

Omówienie poniższych przykładów


1. „Wzdłużenie” samogłoski przed spółgłoską dźwięczną. bóg : boga, dąb : dęby, głąb : głębie, głód : głodem, gnój : gnoju, ksiądz : księdza, mąż : męża, mól : mole, nierób : nieroby, popiół : popioły, sól : soli, stół : stoły, wódz : wodza, wróg : wroga

Wymiana ó : o u przymiotników i zaimków mających krótkie formy.

gotów : gotowy, mój : moja, swój : swoja, twój : twoja, wesół : wesoły, zdrów : zdrowy

2. Brak alternacji samogłoski przed spółgłoską bezdźwięczną. bok, chłop, gość, grosz, kępa, koc, prorok, słota, snop, Włochy, zięć

3. Brak alternacji przed nosową m, n, ń. bon, dom, gamoń, jon, koń, Rom, tona, żona

4. W szeregu wyrazów nie ma spodziewanej alternacji samogłoski. aktor, ambasador, anioł, apostoł, atol, bajoro, biolog, chlor, chochoł, dog, doktor, dyrektor, dzięcioł, fasola, fioł, fosfor, gągoł, gąsior, gęg, glob, gol, grog, gruczoł, hiperbola, hoja, hol, hołd, horda, Igor, jemioła, jezioro, jęzor, jod, jog, jol, kantor, klasztor, kod, koga, kolęda, Konstantynopol, kora, Kozioł, krawędź, kwiczoł, log, lokator, lord, łabędź, łęg, maciora, matoł, mikrob, Mongoł, monitor, mord, mszywioł, Neapol, nędza, niedojda, niedołęga, niob, nora, Ob, obręb, oda, Ola, Olga, orda, oręż, oz, parabola, parasol, pęd, piędź, pomidor, por, profesor, sekator, smog, snob, stomatolog, tenor, toga, tor, węgorz, wirtuoz, woj, zasięg, zęza, zol, żołd, żołna, żywioł

5. W niektórych wyrazach występuje nieregularna alternacja przed bezdźwięczną. cnota : cnót, kołowrót : kołowroty, męka : mąk, nawrót : nawroty (porównaj regularne zwrot : zwroty), obrót : obroty, powrót : powroty, przewrót : przewroty, ręka : rąk, robota : robót, siostra : sióstr, sobota : sobót, stopa : stóp (ale rajstopy : rajstop), święto : świąt, wrota : wrót, wywrót : wywroty, zawrót : zawroty, także przestarzałe oko, oczy : ócz, osa : ós

6. Szereg wyrazów ma stałe ą, ó w całej odmianie. bąk, ból, brąz, brzdąc, chomąto, chór, chrabąszcz, chrząszcz, ciąg, córa, czworokąt, dąs, drąg, dwója, Elbląg, głąb, gołowąs, gorąc, góra, grąd, Grudziądz, Józia, Józio, kabłąk, kąt, klątwa, korkociąg, krąp, król, ląd, Libiąż, łąka, mąka, mątwa, mosiądz, mózg, obłąk, osąd, pająk, pałąk, pąk, pąs, pióro, pląs, podróż, prąd, prostokąt, pstrąg, rózga, róż, róża, rząd, Sącz, sąd, sąg, skóra, skrót, spąg, strąk, stróż, Strwiąż, Śląsk, świąd, trąd, trója, trójca, trójkąt, uwiąd, waligóra, wąs, wgląd, wiąd, wiąz, wielbłąd, wielokąt, wiór, wóda, wódzia, wróż, wstrząs, zbój, ziąb, żądza, żółć, żółw
Należą tu także wyrazy nieprzybierające nigdy końcówki zerowej. chorąży, mąka, niektórzy, przewodniczący, służący, a także mówca, rozmówca, zbójca (choć łowca)
Stałe ą, ó w rdzeniu utrzymują także pewne przymiotniki i zaimki przymiotne: który, mądry. Obok współczesnej formy stopnia wyższego mądrzejszy istnieje jednak starsza forma z wymianą samogłoski: mędrszy. Ponadto przymiotnik wąski tworzy (częściowo regularny) stopień wyższy węższy, zaś gorący ma stopień wyższy gorętszy.

7. Wahania ą ~ ę i ó ~ o. doktor : doktorzy, ale potocznie (błędnie) doktór; fosfor, potocznie fosfór; gęba : gęb ~ gąb; lęg ~ ląg (rzadkie); łęg : łąg (przestarzałe); męka : mąk, potocznie także męk; muchomor ~ muchomór : muchomory; swąd : swędu ~ swądu
Wahania w całej odmianie mają dziobek ~ dzióbek, włok ~ włók, także żłobek ~ żłóbek ze zróżnicowanym znaczeniem. Wymiana jest w rąb : rębu ‘wycinka drzew’, nie ma w rąb : rąbu ‘krawędź, zaostrzony koniec’. Podobnie: krąg : kręgu ‘linia kolista’ obok kręg : kręgu (w kręgosłupie); okrąg : okręgu ‘figura geometryczna’ obok okręg : okręgu ‘obszar’. Innego pochodzenia są rod : rodu ‘pierwiastek, l. at. 45’ i ród : rodu; bor : boru ‘pierwiastek, l. at. 5’ i bór : boru, mol : mola i mól : mola. Podobnie: ąb : głąba ‘łodyga kapusty’ i ąb : głębi.

8. Ruchome e w rzeczownikach zakończonych na ~ec. Dunajec : Dunajca, głuszec : głuszca, jelec : jelca, kierpec : kierpca, kojec : kojca, kolec : kolca, krogulec : krogulca, kruszec : kruszcu, malec : malca, palec : palca, tęgoryjec : tęgoryjca, topielec : topielca, tubylec : tubylca, widelec : widelca, wisielec : wisielca, wyjec : wyjca
Gdy końcówkę ~ec poprzedza dźwięczna ż, ulega ona nienotowanemu przez ortografię ubezdźwięcznieniu do sz. jednorożec : jednorożca [jednoroszca], nosorożec : nosorożca, tężec : tężca
W rzeczownikach zakończonych na ~ciec, ~niec, ~siec następują zmiany ortograficzne. brzusiec : brzuśca, dzwoniec : dzwońca, goniec : gońca, gościec : gośćca, jeniec : jeńca, kaganiec : kagańca, kłaniec : kłańca, koniec : końca, kościec : kośćca, krztusiec : krztuśca, liściec : liśćca, mieszkaniec : mieszkańca, młodzieniec : młodzieńca, obdrapaniec : obdrapańca, piesiec : pieśca, powstaniec : powstańca, siostrzeniec : siostrzeńca, Słoweniec : Słoweńca, Słowiniec : Słowińca, szaleniec : szaleńca, Ukrainiec : Ukraińca, wieniec : wieńca, wrzosiec : wrzośca, zwierzyniec : zwierzyńca
W rzeczownikach zakończonych na ~dziec, ~ździec następują zmiany ortograficzne i ubezdźwięcznienie spółgłoski w wymowie. bodziec : boca [boćca], brodziec : broca, jeździec : jeźca [jeśćca], udziec : uca, zarodziec : zaroca
W rzeczownikach zakończonych na ~fiec, ~miec, ~piec następuje stwardnienie wargowej. chłopiec : chłopca, cudzoziemiec : cudzoziemca, głupiec : głupca, hufiec : hufca, kopiec : kopca, kupiec : kupca, lipiec : lipca, Niemiec : Niemca, pobratymiec : pobratymca, samiec : samca, skopiec : skopca, tasiemiec : tasiemca
W rzeczownikach zakończonych na ~biec, ~wiec następuje ponadto ubezdźwięcznienie w wymowie. bombowiec : bombowca [bombofca], bożogrobiec : bożogrobca [bożogropca], czerwiec : czerwca, gronkowiec : gronkowca, jeżowiec : jeżowca, krawiec : krawca, latawiec : latawca, lodowiec : lodowca, myśliwiec : myśliwca, niemrawiec : niemrawca, skarbiec : skarbca, sportowiec : sportowca, stoczniowiec : stoczniowca, wdowiec : wdowca, wierzchowiec : wierzchowca, wieżowiec : wieżowca, źrebiec : źrebca
W rzeczownikach zakończonych na ~rzec następuje wymiana rz : r. dworzec : dworca, kobierzec : kobierca, korzec : korca, marzec : marca, mędrzec : mędrca, proporzec : proporca, starzec : starca, wzorzec : wzorca
Niekiedy zachodzą nietypowe wymiany spółgłoskowe w temacie. bniec : bieńca (wątpliwe, czy rzeczywiście tak używane), garniec : garnca [ń : n], ojciec : ojca, praojciec : praojca

9. Ruchome e w rzeczownikach żeńskich zakończonych na ~ew. brew : brwi, konew : konwi, kotew : kotwi, krew : krwi, marchew : marchwi, mątew : mątwi, Narew : Narwi, Tanew : Tanwi, warząchew : warząchwi
W rzeczownikach tego typu wymieniają się ki : k, gi : g. brukiew : brukwi, bukiew : bukwi, cerkiew : cerkwi, chorągiew : chorągwi, driakiew : driakwi, krokiew : krokwi, rzodkiew : rzodkwi, stągiew : stągwi, żagiew : żagwi

10. Ruchome e w rzeczownikach zakończonych na ~er. arbiter : arbitra, belfer : belfra, bonifrater : bonifratra, ceber : cebra, chaber : chabra, Holender : Holendra, kaper : kapra, klajster : klajstru, kliper : klipra, kliwer : kliwra, knaster : knastru, koliber : kolibra, konfrater : konfratra, kufer : kufra, kuper : kupra, kuter : kutra, magister : magistra, majster : majstra, mamer : mamra, minister : ministra, sweter : swetra, świder : świdra, wicher : wichru
  • Alternacje ki : k, gi : g.
bunkier : bunkra, cukier : cukru, jaskier : jaskra, jegier : jegra, junkier : junkra, kwakier : kwakra, szwagier : szwagra, Węgier : Węgra
Ruchome e w rzeczownikach zakończonych na ~el. bajzel : bajzlu, bąbel : bąbla, cypel : cypla, dyszel : dyszla, fuzel : fuzlu, gafel : gafla, hycel : hycla, kabel : kabla, kafel : kafla, kaszel : kaszlu, kegel : kegla, kibel : kibla, kitel : kitla, kufel : kufla, kumpel : kumpla, kundel : kundla, mebel : mebla, mendel : mendla, Nobel : Nobla, opel : opla, pędzel : pędzla, pudel : pudla, rubel : rubla, rydel : rydla, rytel : rytla, sopel : sopla, sznycel : sznycla, szpicel : szpicla, szwindel : szwindlu, wafel : wafla, weksel : weksla, wróbel : wróbla, zydel : zydla, żużel : żużla
  • Alternacje ki : k, gi : g.
bargiel : bargla, cakiel : cakla, chromonikiel : chromoniklu, dekiel : dekla, margiel : margla, nikiel : niklu, szmergiel : szmergla, szmugiel : szmuglu, węgiel : węgla, żagiel : żagla
Ruchome e w rzeczownikach zakończonych na ~eł. diabeł : diabła, gruzeł : gruzła, kubeł : kubła, kudeł : kudła, Paweł : Pawła, poseł : posła, supeł : supła, suseł : susła, węzeł : węzła, wyżeł : wyżła
  • Alternacje ki : k, gi : g.
kieł : kła, szczygieł : szczygła, węgieł : węgła
  • Alternacja rz : r.
karzeł : karła, orzeł : orła
Ruchome e w rzeczownikach zakończonych na ~eć. kapeć : kapcia, kopeć : kopcia, połeć : połcia, urwipołeć : urwipołcia, wiecheć : wiechcia, rodzaju żeńskiego: eć : płci
  • Alternacja ki : k.
kłykieć : kłykcia, knykieć : knykcia, łokieć : łokcia, paznokieć : paznokcia
  • Alternacja gi : g [k].
dziegieć : dziegciu [dźekću]
Ruchome e w rzeczownikach zakończonych na ~eń. dureń : durnia, łączeń : łącznia, sążeń : sążnia, styczeń : stycznia, sworzeń : sworznia, tłuczeń : tłucznia, truteń : trutnia, uczeń : ucznia, Wiedeń : Wiednia
  • Wymiany ortograficzne.
mięsień : mięśnia, więzień : więźnia, wrzesień : września
  • Alternacja gi : g.
ogień : ognia
  • Inne wymiany spółgłosek.
dzień : dnia, grudzień : grudnia, kwiecień : kwietnia, pień : pnia, przechodzień : przechodnia, przekupień : przekupnia, ropień : ropnia, sierpień : sierpnia, Stępień : Stępnia, stopień : stopnia, szkarłupień : szkarłupnia
Ruchome e w innych rzeczownikach zakończonych na spółgłoskę. bez : bzu, bęben : bębna, błazen : błazna, bochen : bochna, len : lnu, lew : lwa, łeb : łba, mech : mchu, mrówkolew : mrówkolwa, najem : najmu, Niemen : Niemna, ocet : octu, oset : ostu, poczet : pocztu, pozew : pozwu, półwysep : półwyspu, rożen : rożna, sen : snu, szew : szwu
  • Alternacje ki : k, gi : g.
giez : gza, kiep : kpa
  • Inne wymiany spółgłosek.
owies : owsa [ofsa], pies : psa oraz żeńskie wesz : wszy [fszy], wieś : wsi [fśi]
  • Nietypowe wymiany spółgłoskowe.
chrzest : chrztu [chsztu], dech : tchu, rzeczownik rodzaju żeńskiego czć : czci

11. Niewymienne e w rzeczownikach zakończonych na spółgłoskę. adres, akwen, alfabet, Aztek, bankier, basen, bebech, bies, bilet, bohater, brzeg, cech, cel, chleb, chlew, cień, cietrzew, Czech, czerwień, człowiek, ćwiek, daniel, dereń, deseń, dżokej, eden, elew, facet, fotel, goleń, Grek, grzebień, grzech, Herkules, hotel, inżynier, jeleń, jesień, jeż, kamień, kąpiel, kieszeń, kisiel, koleś, korzeń, kosynier, krzem, krzemień, krzew, kurier, kusiciel, lek, leń, lider, miech, model, modem, modrzew, monter, nauczyciel, nietoperz, Norweg, numer, obywatel, oddech, ogier, Olmek, orzech, papier, papież, pasterz, pech, piec, pieczeń, pilzner, płomień, polonez, prezes, przelew, przyjaciel, ratel, rdzeń, ser, sieć, sień, siew, skalpel, skrzek, spaniel, stręczyciel, stroiciel, szef, szerszeń, sztylet, Szwed, śledź, śmieć, śnieg, śpiew, teść, tlen, Toltek, tunel, Turkmen, ulem, walet, wapień, wiec, wiek, witeź, wylew, zalew, zbieg, zecer, zew, zwierz, żer

12. Ruchome e rzeczownikach zakończonych na ~ło (l.mn. ~ła). berło : bereł, cło : ceł, dziąsło : dziąseł, gardło : gardeł, godło : godeł, gusła : guseł, hasło : haseł, jadło : jadeł, jasła : jaseł, kadzidło : kadzideł, kowadło : kowadeł, krzesło : krzeseł, masło : maseł, mydło : mydeł, pokrętło : pokręteł, powidła : powideł, powrósło : powróseł, prześcieradło : prześcieradeł, przęsło : przęseł, pudło : pudeł, radło : radeł, sidło : sideł, siodło : siodeł, skrzydło : skrzydeł, stadło : stadeł, stawidło : stawideł, straszydło : straszydeł, szczudło : szczudeł, sznurowadło : sznurowadeł, szydło : szydeł, światło : świateł, tło : teł, truchło : trucheł, wahadło : wahadeł, wiertło : wierteł, więzadło : więzadeł, wiosło : wioseł, zgrzebło : zgrzebeł, zwierciadło : zwierciadeł, źdźbło : źdźbeł, źródło : źródeł, żądło : żądeł
Wymiany w rzeczownikach na ~kło, ~gło. cięgło : cięgieł, piekło : piekieł, sprzęgło : sprzęgieł, szkło : szkieł, śmigło : śmigieł

13. Ruchome e w innych rzeczownikach zakończonych na samogłoskę. biodro : bioder, chochla : chochel, chuchro : chucher, ciosła : cioseł, czochra : czocher, czółno : czółen, dno : den, druhna : druhen, drwa : drew, futro : futer, gruzła : gruzeł, jodła : jodeł, klamra : klamer, kołdra : kołder, kropla : kropel, listwa : listew, lustro : luster, łyżwa : łyżew, łza : łez, miotła : mioteł, moszna : moszen, muszla : muszel, mutra : muter, olstro : olster, pchła : pcheł, perła : pereł, pochwa : pochew, poszwa: poszew, piętro : pięter, próchno : próchen, srebro : sreber, szabla : szabel, torba : toreb, wiadro : wiader, widły : wideł, wiosna : wiosen, wojna : wojen, żebro : żeber
Wymiana ortograficzna. ćma : ciem
Typowe wymiany spółgłosek. bagno : bagien, cegła : cegieł, drewno : drewien, gówno : gówien, gra : gier, grzywna : grzywien, gumno : gumien, igła : igieł, iskra : iskier, kra : kier, kukła : kukieł, mgła : mgieł, Niemcy : Niemiec, okno : okien, owca [ofca] : owiec, pluskwa : pluskiew, płótno : płócien, skra : skier, skrzypce : skrzypiec, sukno : sukien, szczypce : szczypiec, ścięgno : ścięgien, trumna : trumien, Węgry : Węgier
Nietypowe wymiany spółgłosek. krosno : krosien [s : ś], panna : panien [n : ń], wanna : wanien
Nietypowa wymiana ń : n po e ruchomym – stare form dopełniacza l. mnogiej zastępowane są przez nowe bez wymiany (kuchni, stajni, studni, sukni, wiśni). kuchnia : kuchen, stajnia : stajen, studnia : studzien, suknia : sukien, wiśnia : wisien
Ruchome e w krótkiej formie przymiotników (i liczebnika o odmianie przymiotnikowej). jeden : jedna, pełen : pełny, pewien : pewny

14. Brak ruchomego e w rzeczownikach zakończonych na samogłoskę. alka, barwa, blizna, bruzda, drzazga, dziewanna, gonitwa, manko, manna, masakra, mątwa, nazwisko, piętno, pismo, piwsko, piżmo, potomstwo, rzemiosło, rżysko, sawanna, schronisko, siostra, skupisko, sutanna, świadectwo, tętno, urwisko, wilga, wojsko, wyspa, zielsko

15. Wahania występowania ruchomego e. ber : beru ~ bru, bezdeń : bezdeni ~ bezdni, bitwa : bitew ~ bitw, brzytwa : brzytew ~ brzytw, dzięgiel : dzięgiela ~ dzięgla, giezło : giezł ~ giezeł, harmider : harmidru ~ harmideru, jarzem ~ jarzm : jarzmo, jaskra : jaskr ~ jaskier, karczma : karczem ~ karczm, kiper : kipra ~ kipera, łajno : łajn ~ łajen, ostrożeń : ostrożnia ~ ostrożenia, prezbiter : prezbitra ~ prezbitera, rózga : rózg ~ rózeg, rzewień : rzewnia ~ rzewienia, ulster : ulstra ~ ulstera, wągier ~ wągr : wągra, włosień : włośnia ~ włosienia, ziarno : ziarn ~ ziaren, żarna : żarn ~ żaren

16. Przegłos polski – wymiana e : o (: ó).
  • anioł : o aniele;
  • kościół : kościoły : w kościele;
  • popiół : popioły : w popiele;
— tylko w znaczeniu specjalnym
  • czoło : czół : na czele;
  • przód : przodu : na przedzie;
— w przymiotnikach, imiesłowach i rzeczownikach zakończonych na ~ony.
  • mielony : mieleni, narzeczony : narzeczeni, przełożony : przełożeni, strudzony : strudzeni, uczony : uczeni;
— w imiesłowach i rzeczownikach na ~ciony, ~dziony wraz z wymianą spółgłoski c : ć, dz : dź,
  • np. pleciony : pleceni,
  • rozwiedziony : rozwiedzeni;
— w jednym przymiotniku na ~oły (ale goły : goli bez wymiany),
  • wesoły : weseli, weselszy, weselej;
— w st. wyższym dwóch przymiotników (w formach mianownika l.mn. rodz. męskoosobowego stopnia równego nie ma dziś alternacji).
  • czerwony, czerwoni : czerwieńszy (w : wi);
  • zielony, zieloni : zieleńszy.
Przegłos polski – wymiana e : a.
  • ciało : ciele,
  • ciasto : cieście,
  • dojazd : dojeździe,
  • gniazdo : gnieździe,
  • gwiazda : gwieździe,
  • jazda : jeździe,
  • kwiat : kwiecie,
  • las : lesie,
  • lato : lecie,
  • miara : mierze,
  • miasto : mieście,
  • mikroświat : mikroświecie,
  • najazd : najeździe,
  • niewiasta : niewieście,
  • obiad : obiedzie,
  • objazd : objeździe,
  • odjazd : odjeździe,
  • ofiara : ofierze,
  • okwiat : okwiecie,
  • pędziwiatr : pędziwietrze,
  • podjazd : podjeździe,
  • pojazd : pojeździe,
  • powiat : powiecie,
  • pragwiazda : pragwieździe,
  • protogwiazda : protogwieździe,
  • przejazd : przejeździe,
  • przyjazd : przyjeździe,
  • rozgwiazda : rozgwieździe,
  • rozjazd : rozjeździe,
  • sąsiad : sąsiedzie,
  • świat : świecie,
  • światło : świetle,
  • Trójmiasto : Trójmieście,
  • Ujazd : Ujeździe,
  • wiara : wierze,
  • wiatr : wietrze,
  • Wierzchlas : Wierzchlesie,
  • wjazd : wjeździe,
  • wszechświat : wszechświecie,
  • wyjazd : wyjeździe,
  • zajazd : zajeździe,
  • zjazd : zjeździe;
— niektóre wymiany występują tylko w stylu archaicznym i w gwarach;
  • oświata : oświecie;
  • oddział : na oddziele;
— w stopniu wyższym 2 przymiotników (i przysłówków); w formach mianownika l.mn. rodz. męskoosobowego stopnia równego nie ma dziś alternacji;
  • biały, biali, biało : bielszy, bielej;
  • blady, bladzi : bledszy.
— wymiana e : a zachodzi również w krótkich formach imiesłowów przeszłych (np. będę szalał : będą szaleli); formy długie nie mają wymiany, np. dojrzały, dojrzali;  
Omówienie powyższych przykładów

Ciąg dalszy

Strona głównaGramatyka polska

2008-02-21