Przykłady zmian w tematach imiennych

Czę¶ć poprzedniaPowrót do pierwszej strony

Spis tre¶ci

  1. Wymiana samogłoski przed spółgłosk± dĽwięczn±.
  2. Brak alternacji samogłoski przed spółgłosk± bezdĽwięczn±.
  3. Brak alternacji samogłoski przed nosow± m, n, ń.
  4. Nieregularny brak alternacji samogłoski.
  5. Nieregularna alternacja przed bezdĽwięczn±.
  6. Stałe ±, ó w całej odmianie.
  7. Wahania ± ~ ę i ó ~ o.
  8. Ruchome e w rzeczownikach na ~ec.
  9. Ruchome e w rzeczownikach żeńskich na ~ew.
  10. Ruchome e w innych rzeczownikach zakończ. na spółgłoskę.
  11. Niewymienne e w rzeczownikach zakończonych na spółgłoskę.
  12. Ruchome e rzeczownikach zakończonych na ~ło.
  13. Ruchome e w innych rzeczownikach zakończ. na samogłoskę.
  14. Brak ruchomego e w rzeczownikach zakończ. na samogłoskę.
  15. Wahania występowania ruchomego e.
  16. Przegłos polski.

Omówienie poniższych przykładów


1. „Wzdłużenie” samogłoski przed spółgłosk± dĽwięczn±. bóg : boga, d±b : dęby, gł±b : głębie, głód : głodem, gnój : gnoju, ksi±dz : księdza, m±ż : męża, mól : mole, nierób : nieroby, popiół : popioły, sól : soli, stół : stoły, wódz : wodza, wróg : wroga

Wymiana ó : o u przymiotników i zaimków maj±cych krótkie formy.

gotów : gotowy, mój : moja, swój : swoja, twój : twoja, wesół : wesoły, zdrów : zdrowy

2. Brak alternacji samogłoski przed spółgłosk± bezdĽwięczn±. bok, chłop, go¶ć, grosz, kępa, koc, prorok, słota, snop, Włochy, zięć

3. Brak alternacji przed nosow± m, n, ń. bon, dom, gamoń, jon, koń, Rom, tona, żona

4. W szeregu wyrazów nie ma spodziewanej alternacji samogłoski. aktor, ambasador, anioł, apostoł, atol, bajoro, biolog, chlor, chochoł, dog, doktor, dyrektor, dzięcioł, fasola, fioł, fosfor, g±goł, g±sior, gęg, glob, gol, grog, gruczoł, hiperbola, hoja, hol, hołd, horda, Igor, jemioła, jezioro, jęzor, jod, jog, jol, kantor, klasztor, kod, koga, kolęda, Konstantynopol, kora, Kozioł, krawędĽ, kwiczoł, log, lokator, lord, łabędĽ, łęg, maciora, matoł, mikrob, Mongoł, monitor, mord, mszywioł, Neapol, nędza, niedojda, niedołęga, niob, nora, Ob, obręb, oda, Ola, Olga, orda, oręż, oz, parabola, parasol, pęd, piędĽ, pomidor, por, profesor, sekator, smog, snob, stomatolog, tenor, toga, tor, węgorz, wirtuoz, woj, zasięg, zęza, zol, żołd, żołna, żywioł

5. W niektórych wyrazach występuje nieregularna alternacja przed bezdĽwięczn±. cnota : cnót, kołowrót : kołowroty, męka : m±k, nawrót : nawroty (porównaj regularne zwrot : zwroty), obrót : obroty, powrót : powroty, przewrót : przewroty, ręka : r±k, robota : robót, siostra : sióstr, sobota : sobót, stopa : stóp (ale rajstopy : rajstop), ¶więto : ¶wi±t, wrota : wrót, wywrót : wywroty, zawrót : zawroty, także przestarzałe oko, oczy : ócz, osa : ós

6. Szereg wyrazów ma stałe ±, ó w całej odmianie. b±k, ból, br±z, brzd±c, chom±to, chór, chrab±szcz, chrz±szcz, ci±g, córa, czworok±t, d±s, dr±g, dwója, Elbl±g, gł±b, gołow±s, gor±c, góra, gr±d, Grudzi±dz, Józia, Józio, kabł±k, k±t, kl±twa, korkoci±g, kr±p, król, l±d, Libi±ż, ł±ka, m±ka, m±twa, mosi±dz, mózg, obł±k, os±d, paj±k, pał±k, p±k, p±s, pióro, pl±s, podróż, pr±d, prostok±t, pstr±g, rózga, róż, róża, rz±d, S±cz, s±d, s±g, skóra, skrót, sp±g, str±k, stróż, Strwi±ż, ¦l±sk, ¶wi±d, tr±d, trója, trójca, trójk±t, uwi±d, waligóra, w±s, wgl±d, wi±d, wi±z, wielbł±d, wielok±t, wiór, wóda, wódzia, wróż, wstrz±s, zbój, zi±b, ż±dza, żółć, żółw
Należ± tu także wyrazy nieprzybieraj±ce nigdy końcówki zerowej. chor±ży, m±ka, niektórzy, przewodnicz±cy, służ±cy, a także mówca, rozmówca, zbójca (choć łowca)
Stałe ±, ó w rdzeniu utrzymuj± także pewne przymiotniki i zaimki przymiotne: który, m±dry. Obok współczesnej formy stopnia wyższego m±drzejszy istnieje jednak starsza forma z wymian± samogłoski: mędrszy. Ponadto przymiotnik w±ski tworzy (czę¶ciowo regularny) stopień wyższy węższy, za¶ gor±cy ma stopień wyższy gorętszy.

7. Wahania ± ~ ę i ó ~ o. doktor : doktorzy, ale potocznie (błędnie) doktór; fosfor, potocznie fosfór; gęba : gęb ~ g±b; lęg ~ l±g (rzadkie); łęg : ł±g (przestarzałe); męka : m±k, potocznie także męk; muchomor ~ muchomór : muchomory; sw±d : swędu ~ sw±du
Wahania w całej odmianie maj± dziobek ~ dzióbek, włok ~ włók, także żłobek ~ żłóbek ze zróżnicowanym znaczeniem. Wymiana jest w r±b : rębu ‘wycinka drzew’, nie ma w r±b : r±bu ‘krawędĽ, zaostrzony koniec’. Podobnie: kr±g : kręgu ‘linia kolista’ obok kręg : kręgu (w kręgosłupie); okr±g : okręgu ‘figura geometryczna’ obok okręg : okręgu ‘obszar’. Innego pochodzenia s± rod : rodu ‘pierwiastek, l. at. 45’ i ród : rodu; bor : boru ‘pierwiastek, l. at. 5’ i bór : boru, mol : mola i mól : mola. Podobnie: ±b : gł±ba ‘łodyga kapusty’ i ±b : głębi.

8. Ruchome e w rzeczownikach zakończonych na ~ec. Dunajec : Dunajca, głuszec : głuszca, jelec : jelca, kierpec : kierpca, kojec : kojca, kolec : kolca, krogulec : krogulca, kruszec : kruszcu, malec : malca, palec : palca, tęgoryjec : tęgoryjca, topielec : topielca, tubylec : tubylca, widelec : widelca, wisielec : wisielca, wyjec : wyjca
Gdy końcówkę ~ec poprzedza dĽwięczna ż, ulega ona nienotowanemu przez ortografię ubezdĽwięcznieniu do sz. jednorożec : jednorożca [jednoroszca], nosorożec : nosorożca, tężec : tężca
W rzeczownikach zakończonych na ~ciec, ~niec, ~siec następuj± zmiany ortograficzne. brzusiec : brzuca, dzwoniec : dzwońca, goniec : gońca, go¶ciec : go¶ćca, jeniec : jeńca, kaganiec : kagańca, kłaniec : kłańca, koniec : końca, ko¶ciec : ko¶ćca, krztusiec : krztuca, li¶ciec : li¶ćca, mieszkaniec : mieszkańca, młodzieniec : młodzieńca, obdrapaniec : obdrapańca, piesiec : pieca, powstaniec : powstańca, siostrzeniec : siostrzeńca, Słoweniec : Słoweńca, Słowiniec : Słowińca, szaleniec : szaleńca, Ukrainiec : Ukraińca, wieniec : wieńca, wrzosiec : wrzoca, zwierzyniec : zwierzyńca
W rzeczownikach zakończonych na ~dziec, ~Ľdziec następuj± zmiany ortograficzne i ubezdĽwięcznienie spółgłoski w wymowie. bodziec : boca [boćca], brodziec : broca, jeĽdziec : jeĽca [je¶ćca], udziec : uca, zarodziec : zaroca
W rzeczownikach zakończonych na ~fiec, ~miec, ~piec następuje stwardnienie wargowej. chłopiec : chłopca, cudzoziemiec : cudzoziemca, głupiec : głupca, hufiec : hufca, kopiec : kopca, kupiec : kupca, lipiec : lipca, Niemiec : Niemca, pobratymiec : pobratymca, samiec : samca, skopiec : skopca, tasiemiec : tasiemca
W rzeczownikach zakończonych na ~biec, ~wiec następuje ponadto ubezdĽwięcznienie w wymowie. bombowiec : bombowca [bombofca], bożogrobiec : bożogrobca [bożogropca], czerwiec : czerwca, gronkowiec : gronkowca, jeżowiec : jeżowca, krawiec : krawca, latawiec : latawca, lodowiec : lodowca, my¶liwiec : my¶liwca, niemrawiec : niemrawca, skarbiec : skarbca, sportowiec : sportowca, stoczniowiec : stoczniowca, wdowiec : wdowca, wierzchowiec : wierzchowca, wieżowiec : wieżowca, Ľrebiec : Ľrebca
W rzeczownikach zakończonych na ~rzec następuje wymiana rz : r. dworzec : dworca, kobierzec : kobierca, korzec : korca, marzec : marca, mędrzec : mędrca, proporzec : proporca, starzec : starca, wzorzec : wzorca
Niekiedy zachodz± nietypowe wymiany spółgłoskowe w temacie. bniec : bieńca (w±tpliwe, czy rzeczywi¶cie tak używane), garniec : garnca [ń : n], ojciec : ojca, praojciec : praojca

9. Ruchome e w rzeczownikach żeńskich zakończonych na ~ew. brew : brwi, konew : konwi, kotew : kotwi, krew : krwi, marchew : marchwi, m±tew : m±twi, Narew : Narwi, Tanew : Tanwi, warz±chew : warz±chwi
W rzeczownikach tego typu wymieniaj± się ki : k, gi : g. brukiew : brukwi, bukiew : bukwi, cerkiew : cerkwi, chor±giew : chor±gwi, driakiew : driakwi, krokiew : krokwi, rzodkiew : rzodkwi, st±giew : st±gwi, żagiew : żagwi

10. Ruchome e w rzeczownikach zakończonych na ~er. arbiter : arbitra, belfer : belfra, bonifrater : bonifratra, ceber : cebra, chaber : chabra, Holender : Holendra, kaper : kapra, klajster : klajstru, kliper : klipra, kliwer : kliwra, knaster : knastru, koliber : kolibra, konfrater : konfratra, kufer : kufra, kuper : kupra, kuter : kutra, magister : magistra, majster : majstra, mamer : mamra, minister : ministra, sweter : swetra, ¶wider : ¶widra, wicher : wichru
  • Alternacje ki : k, gi : g.
bunkier : bunkra, cukier : cukru, jaskier : jaskra, jegier : jegra, junkier : junkra, kwakier : kwakra, szwagier : szwagra, Węgier : Węgra
Ruchome e w rzeczownikach zakończonych na ~el. bajzel : bajzlu, b±bel : b±bla, cypel : cypla, dyszel : dyszla, fuzel : fuzlu, gafel : gafla, hycel : hycla, kabel : kabla, kafel : kafla, kaszel : kaszlu, kegel : kegla, kibel : kibla, kitel : kitla, kufel : kufla, kumpel : kumpla, kundel : kundla, mebel : mebla, mendel : mendla, Nobel : Nobla, opel : opla, pędzel : pędzla, pudel : pudla, rubel : rubla, rydel : rydla, rytel : rytla, sopel : sopla, sznycel : sznycla, szpicel : szpicla, szwindel : szwindlu, wafel : wafla, weksel : weksla, wróbel : wróbla, zydel : zydla, żużel : żużla
  • Alternacje ki : k, gi : g.
bargiel : bargla, cakiel : cakla, chromonikiel : chromoniklu, dekiel : dekla, margiel : margla, nikiel : niklu, szmergiel : szmergla, szmugiel : szmuglu, węgiel : węgla, żagiel : żagla
Ruchome e w rzeczownikach zakończonych na ~eł. diabeł : diabła, gruzeł : gruzła, kubeł : kubła, kudeł : kudła, Paweł : Pawła, poseł : posła, supeł : supła, suseł : susła, węzeł : węzła, wyżeł : wyżła
  • Alternacje ki : k, gi : g.
kieł : kła, szczygieł : szczygła, węgieł : węgła
  • Alternacja rz : r.
karzeł : karła, orzeł : orła
Ruchome e w rzeczownikach zakończonych na ~eć. kapeć : kapcia, kopeć : kopcia, połeć : połcia, urwipołeć : urwipołcia, wiecheć : wiechcia, rodzaju żeńskiego: eć : płci
  • Alternacja ki : k.
kłykieć : kłykcia, knykieć : knykcia, łokieć : łokcia, paznokieć : paznokcia
  • Alternacja gi : g [k].
dziegieć : dziegciu [dĽekću]
Ruchome e w rzeczownikach zakończonych na ~eń. dureń : durnia, ł±czeń : ł±cznia, s±żeń : s±żnia, styczeń : stycznia, sworzeń : sworznia, tłuczeń : tłucznia, truteń : trutnia, uczeń : ucznia, Wiedeń : Wiednia
  • Wymiany ortograficzne.
mięsień : mięnia, więzień : więĽnia, wrzesień : wrzenia
  • Alternacja gi : g.
ogień : ognia
  • Inne wymiany spółgłosek.
dzień : dnia, grudzień : grudnia, kwiecień : kwietnia, pień : pnia, przechodzień : przechodnia, przekupień : przekupnia, ropień : ropnia, sierpień : sierpnia, Stępień : Stępnia, stopień : stopnia, szkarłupień : szkarłupnia
Ruchome e w innych rzeczownikach zakończonych na spółgłoskę. bez : bzu, bęben : bębna, błazen : błazna, bochen : bochna, len : lnu, lew : lwa, łeb : łba, mech : mchu, mrówkolew : mrówkolwa, najem : najmu, Niemen : Niemna, ocet : octu, oset : ostu, poczet : pocztu, pozew : pozwu, półwysep : półwyspu, rożen : rożna, sen : snu, szew : szwu
  • Alternacje ki : k, gi : g.
giez : gza, kiep : kpa
  • Inne wymiany spółgłosek.
owies : owsa [ofsa], pies : psa oraz żeńskie wesz : wszy [fszy], wie¶ : wsi [f¶i]
  • Nietypowe wymiany spółgłoskowe.
chrzest : chrztu [chsztu], dech : tchu, rzeczownik rodzaju żeńskiego czć : czci

11. Niewymienne e w rzeczownikach zakończonych na spółgłoskę. adres, akwen, alfabet, Aztek, bankier, basen, bebech, bies, bilet, bohater, brzeg, cech, cel, chleb, chlew, cień, cietrzew, Czech, czerwień, człowiek, ćwiek, daniel, dereń, deseń, dżokej, eden, elew, facet, fotel, goleń, Grek, grzebień, grzech, Herkules, hotel, inżynier, jeleń, jesień, jeż, kamień, k±piel, kieszeń, kisiel, kole¶, korzeń, kosynier, krzem, krzemień, krzew, kurier, kusiciel, lek, leń, lider, miech, model, modem, modrzew, monter, nauczyciel, nietoperz, Norweg, numer, obywatel, oddech, ogier, Olmek, orzech, papier, papież, pasterz, pech, piec, pieczeń, pilzner, płomień, polonez, prezes, przelew, przyjaciel, ratel, rdzeń, ser, sieć, sień, siew, skalpel, skrzek, spaniel, stręczyciel, stroiciel, szef, szerszeń, sztylet, Szwed, ¶ledĽ, ¶mieć, ¶nieg, ¶piew, te¶ć, tlen, Toltek, tunel, Turkmen, ulem, walet, wapień, wiec, wiek, witeĽ, wylew, zalew, zbieg, zecer, zew, zwierz, żer

12. Ruchome e rzeczownikach zakończonych na ~ło (l.mn. ~ła). berło : bereł, cło : ceł, dzi±sło : dzi±seł, gardło : gardeł, godło : godeł, gusła : guseł, hasło : haseł, jadło : jadeł, jasła : jaseł, kadzidło : kadzideł, kowadło : kowadeł, krzesło : krzeseł, masło : maseł, mydło : mydeł, pokrętło : pokręteł, powidła : powideł, powrósło : powróseł, prze¶cieradło : prze¶cieradeł, przęsło : przęseł, pudło : pudeł, radło : radeł, sidło : sideł, siodło : siodeł, skrzydło : skrzydeł, stadło : stadeł, stawidło : stawideł, straszydło : straszydeł, szczudło : szczudeł, sznurowadło : sznurowadeł, szydło : szydeł, ¶wiatło : ¶wiateł, tło : teł, truchło : trucheł, wahadło : wahadeł, wiertło : wierteł, więzadło : więzadeł, wiosło : wioseł, zgrzebło : zgrzebeł, zwierciadło : zwierciadeł, ĽdĽbło : ĽdĽbeł, Ľródło : Ľródeł, ż±dło : ż±deł
Wymiany w rzeczownikach na ~kło, ~gło. cięgło : cięgieł, piekło : piekieł, sprzęgło : sprzęgieł, szkło : szkieł, ¶migło : ¶migieł

13. Ruchome e w innych rzeczownikach zakończonych na samogłoskę. biodro : bioder, chochla : chochel, chuchro : chucher, ciosła : cioseł, czochra : czocher, czółno : czółen, dno : den, druhna : druhen, drwa : drew, futro : futer, gruzła : gruzeł, jodła : jodeł, klamra : klamer, kołdra : kołder, kropla : kropel, listwa : listew, lustro : luster, łyżwa : łyżew, łza : łez, miotła : mioteł, moszna : moszen, muszla : muszel, mutra : muter, olstro : olster, pchła : pcheł, perła : pereł, pochwa : pochew, poszwa: poszew, piętro : pięter, próchno : próchen, srebro : sreber, szabla : szabel, torba : toreb, wiadro : wiader, widły : wideł, wiosna : wiosen, wojna : wojen, żebro : żeber
Wymiana ortograficzna. ćma : ciem
Typowe wymiany spółgłosek. bagno : bagien, cegła : cegieł, drewno : drewien, gówno : gówien, gra : gier, grzywna : grzywien, gumno : gumien, igła : igieł, iskra : iskier, kra : kier, kukła : kukieł, mgła : mgieł, Niemcy : Niemiec, okno : okien, owca [ofca] : owiec, pluskwa : pluskiew, płótno : płócien, skra : skier, skrzypce : skrzypiec, sukno : sukien, szczypce : szczypiec, ¶cięgno : ¶cięgien, trumna : trumien, Węgry : Węgier
Nietypowe wymiany spółgłosek. krosno : krosien [s : ¶], panna : panien [n : ń], wanna : wanien
Nietypowa wymiana ń : n po e ruchomym – stare form dopełniacza l. mnogiej zastępowane s± przez nowe bez wymiany (kuchni, stajni, studni, sukni, wi¶ni). kuchnia : kuchen, stajnia : stajen, studnia : studzien, suknia : sukien, wi¶nia : wisien
Ruchome e w krótkiej formie przymiotników (i liczebnika o odmianie przymiotnikowej). jeden : jedna, pełen : pełny, pewien : pewny

14. Brak ruchomego e w rzeczownikach zakończonych na samogłoskę. alka, barwa, blizna, bruzda, drzazga, dziewanna, gonitwa, manko, manna, masakra, m±twa, nazwisko, piętno, pismo, piwsko, piżmo, potomstwo, rzemiosło, rżysko, sawanna, schronisko, siostra, skupisko, sutanna, ¶wiadectwo, tętno, urwisko, wilga, wojsko, wyspa, zielsko

15. Wahania występowania ruchomego e. ber : beru ~ bru, bezdeń : bezdeni ~ bezdni, bitwa : bitew ~ bitw, brzytwa : brzytew ~ brzytw, dzięgiel : dzięgiela ~ dzięgla, giezło : giezł ~ giezeł, harmider : harmidru ~ harmideru, jarzem ~ jarzm : jarzmo, jaskra : jaskr ~ jaskier, karczma : karczem ~ karczm, kiper : kipra ~ kipera, łajno : łajn ~ łajen, ostrożeń : ostrożnia ~ ostrożenia, prezbiter : prezbitra ~ prezbitera, rózga : rózg ~ rózeg, rzewień : rzewnia ~ rzewienia, ulster : ulstra ~ ulstera, w±gier ~ w±gr : w±gra, włosień : włonia ~ włosienia, ziarno : ziarn ~ ziaren, żarna : żarn ~ żaren

16. Przegłos polski – wymiana e : o (: ó).
  • anioł : o aniele;
  • ko¶ciół : ko¶cioły : w ko¶ciele;
  • popiół : popioły : w popiele;
— tylko w znaczeniu specjalnym
  • czoło : czół : na czele;
  • przód : przodu : na przedzie;
— w przymiotnikach, imiesłowach i rzeczownikach zakończonych na ~ony.
  • mielony : mieleni, narzeczony : narzeczeni, przełożony : przełożeni, strudzony : strudzeni, uczony : uczeni;
— w imiesłowach i rzeczownikach na ~ciony, ~dziony wraz z wymian± spółgłoski c : ć, dz : dĽ,
  • np. pleciony : pleceni,
  • rozwiedziony : rozwiedzeni;
— w jednym przymiotniku na ~oły (ale goły : goli bez wymiany),
  • wesoły : weseli, weselszy, weselej;
— w st. wyższym dwóch przymiotników (w formach mianownika l.mn. rodz. męskoosobowego stopnia równego nie ma dzi¶ alternacji).
  • czerwony, czerwoni : czerwieńszy (w : wi);
  • zielony, zieloni : zieleńszy.
Przegłos polski – wymiana e : a.
  • ciało : ciele,
  • ciasto : cie¶cie,
  • dojazd : dojeĽdzie,
  • gniazdo : gnieĽdzie,
  • gwiazda : gwieĽdzie,
  • jazda : jeĽdzie,
  • kwiat : kwiecie,
  • las : lesie,
  • lato : lecie,
  • miara : mierze,
  • miasto : mie¶cie,
  • mikro¶wiat : mikro¶wiecie,
  • najazd : najeĽdzie,
  • niewiasta : niewie¶cie,
  • obiad : obiedzie,
  • objazd : objeĽdzie,
  • odjazd : odjeĽdzie,
  • ofiara : ofierze,
  • okwiat : okwiecie,
  • pędziwiatr : pędziwietrze,
  • podjazd : podjeĽdzie,
  • pojazd : pojeĽdzie,
  • powiat : powiecie,
  • pragwiazda : pragwieĽdzie,
  • protogwiazda : protogwieĽdzie,
  • przejazd : przejeĽdzie,
  • przyjazd : przyjeĽdzie,
  • rozgwiazda : rozgwieĽdzie,
  • rozjazd : rozjeĽdzie,
  • s±siad : s±siedzie,
  • ¶wiat : ¶wiecie,
  • ¶wiatło : ¶wietle,
  • Trójmiasto : Trójmie¶cie,
  • Ujazd : UjeĽdzie,
  • wiara : wierze,
  • wiatr : wietrze,
  • Wierzchlas : Wierzchlesie,
  • wjazd : wjeĽdzie,
  • wszech¶wiat : wszech¶wiecie,
  • wyjazd : wyjeĽdzie,
  • zajazd : zajeĽdzie,
  • zjazd : zjeĽdzie;
— niektóre wymiany występuj± tylko w stylu archaicznym i w gwarach;
  • o¶wiata : o¶wiecie;
  • oddział : na oddziele;
— w stopniu wyższym 2 przymiotników (i przysłówków); w formach mianownika l.mn. rodz. męskoosobowego stopnia równego nie ma dzi¶ alternacji;
  • biały, biali, biało : bielszy, bielej;
  • blady, bladzi : bledszy.
— wymiana e : a zachodzi również w krótkich formach imiesłowów przeszłych (np. będę szalał : będ± szaleli); formy długie nie maj± wymiany, np. dojrzały, dojrzali;  
Omówienie powyższych przykładów

Ci±g dalszy

Strona głównaGramatyka polska

2008-02-21